و در آذرماه مىرسد
* طبيعت ان
در دوم كرم و خشك و در اول كرم نيز كفتهاند
* افعال و خواص ان
ملطف و مجفف قوى و محلل و با برودت و قوت قابضه و آشاميدن آن جهت لقوه و ادرار حيض و ضماد برك آن جهت التيام جراحات تازه و قروح خبيثه و ساعيه و با روغن كل و پيه تازه جهت اوجاع رحم و با سركه جهت حمره و با عسل جهت التيام قروح عميقه مفيد مضر كرده مصلح آن كثيرا مقدار شربت آن تا دو درم بدل آن فوة الصبغ است
* فصل الراء مع القاف *
* رقعه *
بفتح را و قاف و فتح عين مهمله و ها بعربي شامل جميع ادويه است كه خوردن آن جهت جبر كسر عظم مفيد و مصلح آن باشد
* ماهيت ان
بيخي است صلب زردرنك و سرخرنك نيز كفتهاند
* طبيعت ان
سرد و خشك
* افعال و خواص ان
دو مثقال آن با زردهء تخممرغ نيمبرشت جهت ضربه و سقطه و ريزه شدن استخوان نافع چون سه روز متوالى بنوشند *
* رقعه يماني
بفتح راء و سكون قاف و عين مهمله و فتح ياى مثناة تحتانيه و فتح ميم و الف و كسر نون و يا و آن را رقاع نيز نامند
* ماهيت ان
كويند درختى است به قدر درخت كردكان و برك آن مانند برك چنار و ثمر آن شبيه بانجير و به قدر انار و دانهء ثمر آن مانند انجير و با شيريني و ماكول است و انطاكي نوشته كه در مصر مشهور بانجير افرنجي است و آن را انجير هندى نيز نامند و درخت آن در اطراف صنعا و شجر و در مصر نيز بهم مىرسد و ليكن نجيب و خوب نيست تا به دو ذرع بلند مىشود و برك آن بسيار غليظ و خشن و مشرف و پهن مانند برك انجير و حال آنكه مثل آن نيست و ثمر آن از شاخهاى آن برميايد و بزرك مىشود تا به قدر خيار كوچكى و در اندرون پوست آن دانهء مائل بطعم انجير و ليكن بسيار كم شيرينى و لبن آن مانند لبن انجير است و برك آن را چون در زمين دفن كنند سبز مىكردد و حكيم مير محمد مؤمن در تحفه نوشته كه ازين ظاهر مىكردد كه انجير بغدادى باشد و در لازو كرم سيرات و در مازندران موجود است و مترجم صيدنهء ابو ريحان و صاحب اختيارات بديعي نوشتهاند بجوز القى ماند اما سروى شكافته و مثلث شكل و بسرخي مائل و منبت آن يمن و از انجا به اطراف مىبرند
* طبيعت ان
در دوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
قاطع نزف الدم و نفث الدم و بلغم و جالي قصبهء رئه و صوت و رطوبات غليظهء لزجهء معده بقئ و شير آن جهت قوبا و آثار و تحليل اورام بارده و سقوط دانهء بواسير طلاء و سائر اجزاى آن جهت وثي و جبر كسر شربا و طبيخ آن مقئ بلغم و اخلاط غليظه به قوت و ضماد برك آن جهت التيام جراحات مفيد مقدار شربت از تخم و ريشهء آن سه درم مضر معده مصلح آن كثيرا است و كويند طريق استعمال آنست كه با مطبوخ تخم سرمق و فوتينج و شبت حلكنند و بياشامند قئ بليغ آورد
* فصل الراء مع الميم *
* رماد
بفتح را و ميم و الف و دال مهمله بفارسي خاكستر و بهندى راكهه نامند
* ماهيت ان
معروف است كه عبارت از سوختهء خاك شدهء اجسام است و از هر جسمى كه باشد منسوب بدانست مانند رماد عقرب و سرطان و كرم و امثال اينها و بيشتر اطلاق برماد اخشاب مىنمايند
* طبيعت ان
خشك و مجفف مائل بحرارت و آن مركب از جزو بارد ارضي كثيف بسيار و جزو دخانى حار نارى لطيف اندك است كه از شستن جزو دخانى حار آن زائل مىكردد و جزو ارضى بارد آن باقى مىماند و كيفيت رماد هر چيز تابع اصل آنست در حرارت و برودت و حدت و غيرها مانند رماد نوره كه حاد است و رماد شجرتين كه جالى است و رماد بلوط كه قابض است و رماد كرم كه با قوت محرقه است و مفتته و رماد عقرب از ان اقوى است و همچنين خاكستر چوب تاك بعضى سرد و خشك و بعضي كرم دانستهاند بهترين آنست كه از چوب درخت سال خورده باشد