* رازقي *
بفتح راء مهمله و الف و كسر زاى معجمه و قاف و يا كويند نوعى از سنبل است و كل راى بيل را نيز نامند و اين اقرب بصواب است
* رازيانج *
بفتح راء مهمله و الف و كسر زاى معجمه و فتح ياى مثناة تحتانيه و الف و فتح نون و جيم معرب رازيانه فارسي است و نيز بفارسي باديان و برومي شمار و بهندى سونف بفتح سين مهمله و دالان بزرك نيز نامند
* ماهيت ان
بزرى است معروف و دو نوع مىباشد بستاني و برى بستاني را مارثون و برى را اقومارثون كويند بهترين آن بستاني آنست طبيعت بستاني آن در اول سوم كرم و در آخر اول خشك و بقراط كرم در دوم و خشك در اول دانسته و تخم آن كرمتر از برك آن و بيخ آن قويتر از سائر اجزاى آن
* افعال و خواص مجموع آن
مفتح سدد مجارى سينه و كبد و طحال و كرده و مثانه و مسكن اوجاع آنها كه از برودت باشد و مقوى باصره و معده و محلل رياح و اخلاط غليظه و مولد شير و زياده كنندهء آن خصوصا تازهء آن مدر بول و حيض و ترياق سموم حيواني و مجفف قوى و با قوت قابضه و آشاميدن طبيخ تخم آن جهت خفقان و غشي با كل كاوزبان مجرب و با پرسياوشان و انجير جهت سرفه و ربو و عسر نفس و با ادويهء مناسبه و بتنهائي نيز جهت تحليل رياح غليظه و درد پهلو و تهيكاه و قولنج و رفع رطوبات رقيقه و غليظه و چسپنده بمعده و غثيان و دفع بلغم حامض و بدرقهء قوت ادويه و ايصال آنها به اطراف بدن و رفع اسهال مزمن و بدستور با زيرهء سبز جهت رفع اسهال و تقويت معده و با عسل و يا با سكنجبين جهت تپهاى كهنه مفيد و با آب سرد در هنكام تپها مسكن غثيان و التهاب معده و طبيخ آن با شراب يا غير آن جهت كزيدكي جانوران سمي چون كزدم و زنبور و مانند اينها و آشاميدن يك درم آن بطريق سفوف جهت دفع حرقت معده حادث از بلغم حامض به نشف و تبخير و باخراج آن از مكان خود و بادرار به بول و خوردن سفوف آن با كلقند سرشته جهت تقويت معده و رفع رطوبات و بلاغم آن و با شيرهء آن بدستور خصوص اندك كرم نموده و ماليدن سفوف آن بر شكم اطفال جهت رفع نفخ و درد آن مفيد و از حضرت آدم عليه الصلاة و السلام منقول است كه چون هر سال در اول نزول آفتاب ببرج حمل تا وقت تحويل ببرج سرطان هر روز يك درم تخم رازيانه را با هموزن آن شكر سفوف نموده تناول نمايند در ان سال اصلا مرضى عارض خورندهء آن نكردد و عصارهء برك تازهء آن جهت حدت بصر و بعضى در هنكام ترى و تازكي نزد آتش مىدارند چون از ان رطوبتى برآيد آن را جمع مىنمايند براى چشم فعل آن ابلغ است از عصارهء آنكه آب آن را كرفته خشك نموده در چشم كشند بتنهائي و يا با ادويهء مناسبه و چون آب تازهء آن را بر آتش كذارند تا دو سه جوشى بخورد كف آن را با عسل و سكبينج و يا بىسكبينج در چشم كشند جهت منع نزول آب و تقويت روشنائي آن نافع و چون عصارهء برك تازهء آن را با زهرهء قليواج در شيشه كرده سه هفته در آفتاب بياويزند اكتحال بدان مانع نزول آب و رافع ضعف باصره و انتشار است و طلاى بيخ آن با عسل جهت كزيدن سك ديوانه نافع و صمغ آن در افعال مانند عصارهء آنست و جهت تقويت باصره و نزول آب در چشم نزد فرود آمدن و جهت تفتيت حصاة نافع مضر محرورين مصلح آن صندل و سكنجبين و بطئ الهضم و مرخي معده مقدار شربت از تخم آن تا يك مثقال و دو مثقال نيز و از بيخ آن در مطبوخات دو مثقال تا سه مثقال بدل آن تخم كرفس است
* رازيانهء بري *
شاخهاى آن عريضتر از بستاني و شبيه بريباس و بيخ آن كوچكتر و بسيار خوشبو و تخم آن بزركتر و سبزتر
* طبيعت ان
در آخر سوم كرم و در دوم خشك
* افعال و خواص ان
جهت تقطير البول و تنقيهء رحم و