و صفرا و جهت تبريد دماغ و ترطيب مزاج سوداوى كه از احراق باشد و تپهاى صفراوى خالص و دموى و رفع بدبوئى دهان و در امزجهء حاره معين باه و مشهي طعام و چون آب رسيدهء آن را كرفته شب بكذارند تا درد آن تهنشين و صاف كردد صبح صافى آن را به قدر نيم رطل با شكر و يا ترنجبين و يا شيرخشت و امثال اينها بياشامند اسهال صفرا نمايد و جهت رفع اخلاط سوختهء حاده نافع مضر مرطوبين و اعصاب و سريع التعفن و مورث تپهاى مزمن هرچند بعد از يك ماه و يا زياده باشد مصلح آن عسل و مرباى زنجبيل و شفتالو كاردى غليظتر و ديرهضم با قوت قابضه و نفاخ و مورث قولنج خصوصا خام آن و تلخ آن بدستور و خشك كردهء آن قابض و بغايت ديرهضم و چون هضم يابد كثير الغذا و مانع سيلان فضول بمعده بود و آشاميدن دو اوقيهء آب برك آن و بدستور شكوفهء آن با شكر جهت كشتن كرم معده و حب القرع بسيار مؤثر و طلاى آن بر ناف دافع كرم شكم و بر بدن بعد از نوره و خشك آن نيز جهت رفع بدبوئى آن و ضماد شكوفهء آن با آب كرنب جهت قطع ثآليل و ابن رضوان تصريح نموده كه يك دانك شكوفهء آن اسقاط جنين زنده مىنمايد و روغن دانهء آن جهت درد كوش و كرى و تفتيح سدهء آن و درد بواسير و خائيدن مغز آن جهت رفع كندى دندان و يك درم از استخوان دانهء آن جهت اسهال مجرب و چون دانهء آن را در آتش اندازند تا بسوزد پس مغز آن را برآورده سائيده بر بثورى و جربي كه بر بدن اطفال و پس كوش ايشان برميآيد بمالند سريع الاثر و مجرب است
* خوص *
بضم خاى معجمه و سكون واو و صاد مهمله اسم عربى برك درخت خرما و برك درخت مقل و نارجيل و امثال آن را كه دراز و باريك باشد شامل است
* خولنجان *
بفتح خا و سكون واو و كسر لام و سكون نون و فتح جيم و الف و نون و آن را خسردو دارو و بتركى قرغات و بهندى كليجن و كلاجن نيز نامند
* ماهيت ان
بيخي است سرخ تيره پر كره تند طعم تند بو و لذيذ و با حدت و آنچه بتحقيق رسيده بيخ درخت نانبول است كه بهندى پان نامند و درخت آن كهنه سال خورده باشد و منبت آن بلاد هند و بنكاله است و غليظ پر كره را قصبى و باريك صلب را عقاربى نامند و اين بهتر از اول است و قوت اين تا هفت سال باقي مىماند
* طبيعت آن
در آخر دوم كرم و خشك و كويند در سيوم
* افعال و خواص ان
مقوى معده و احشا و هاضمه و باه و اعضاى باطني و كاسر رياح و ماسك بول و جهت صداع و صرع بلغمي و تصفيهء صوت و سرفهء رطوبي و رفع بدبوئى دهان و خوشبوئى آن و دردهاى بارد بلغمي و درد كمر و كسر رياح و آروغ ترش و رفع قولنج و برودت كرده و وجع آن و خنازير و سرطان و عرق النسا نافع و نكاهداشتن اندكى از ان در زير زبان رافع سستى آن و باعث سرعت تكلم اطفال و موجب شدت نعوظ و يك درم سائيدهء آن با يك اوقيهء شير بز تازه دوشيده جهت تحريك باه مجرب و طلاى آن با آب و يا روغن زيتون و يا ياسمين زائل كنندهء كلف است مجرب مضر دل و حجاب سينه و مصدع محرورين مصلح آن صندل و طباشير و كوشت آب مرغ فربه و انيسون و حابس بول و مصلح آن كثيرا مقدار شربت آن تا يك مثقال و نيم و بدل آن دارچيني و كبابه است و جوارش خولنجان دو نسخهء آن در قرابادين مذكور شد و عرق آن بسيار لطيف و محلل رياح و در سائر افعال الطف از اصل آنست و دستور كرفتن آن مانند عرقهاى ديكر است
* فصل الخاء مع الياء المثناة التحتانية *
* خيارشنبر *
بكسر خا و فتح ياء مثناة تحتانيه و الف و راء مهمله و فتح شين معجمه و سكون نون و فتح باء موحده و سكون راء مهمله معرب از خيارچنبر فارسي است و بهندى املتاس و كرماله و كرواله و سيال لاتهي نامند
* ماهيت ان
ثمر