* خل *
بفتح خاء معجمه و سكون لام مشدده بفارسي سركه نامند
* ماهيت ان
از اكثر چيزها مانند انكور و مويز و خرما و انجير و شكر و آب نيشكر و تارى و عسل و امثال اينها هر ميوهء آبدار و شيرين و از حبوب نيز مانند برنج و غيره ترتيب مىدهند و بهترين همه انكوريست كه آب انكور را كرفته صاف نموده و يا بدون تصفيه با ثفال عنب در خم خزفى و يا چيني كه اندرون آن را پيه ماليده باشند ريخته و بر هر صد رطل از ان ده رطل سركهء جيدر بزند و سر آن را بپوشند و بكل بكيرند و در آفتاب و يا جاى كرم بكذارند تا برسد و يا آنكه اولا در ان سركه نريزند و بكذارند تا خوب به جوش آيد و خمر كردد پس در ان سركه و نمك بريزند و بكذارند تا برسد و ترش كردد و خل خمر عبارت ازين است و يا آنكه خمر خودبخود استحاله يافته خل كردد و خل تمر يعنى سركهء خرما آنست كه بكيرند خرما را و در هر ده رطل آن چهل رطل آب كرم شيرين صافى ريزند و در خم تازهء مقير و يا پيهآلود ريخته سر آن را بسته در آفتاب كذارند يك هفته پس ماليده صاف كرده در ده رطل از ان يكرطل سركه جيد و نيم اوقيهء نمك ريزند و در خم كرده در جائي كذارند كه آفتاب هميشه بران بتابد تا برسد و از آب نيشكر و تار و ميوههاى آبدار و بسيار مانند آب انكور است و از مويز و انجير و نيشكر خشك كمآب و امثال اينها مانند خرما است و از شكر و عسل چنان است كه در آب كرم حل نمايند كه در هر ده رطل آن چهل رطل آب باشد و صاف نموده در خم كرده در آفتاب كذارند تا به جوش آيد پس صاف كرده سركهء تند كهنه و قدرى نمك داخل آن نمايند و باز بكذارند تا برسد
* طبيعت ان
انكورى آن مركب القوى از جوهر حار لطيف قليل و جوهر بارد لطيف كثير و در دوم سرد و خشك و كويند خشكي آن در سوم است و خرمائى و مويزى و انجيرى و عسلي و بعض اينها قريب بدان و عسلي كرمتر و خشكتر از ان و بعضي كمتر از انست و قوت قابضهء آنچه در ان قبضيت باشد مانند خل متخذ از كمثرى و تفاح و سفرجل و امثال اينها زياده و خل مركب از سه جزو مىباشد جزو حار نارى كه قوت تفتيح و نفوذ آن از انست و جزو بارد ارضى كه قوت قابضهء آن از انست و جزو مائى بارد رطب و اين غالب بر همه است و ازين جهت مرخي و مضعف اعصاب است
* افعال و خواص آن
قابض و بسيار مجفف و سريع النفوذ و رساننده قوى ادويه باعضا و ملطف و قاطع اخلاط غليظه امراض الراس طلا و نطول آن بتنهائي و يا با روغن زيت و يا روغن كل ممزوج باهم جهت صداع حار صداعى كه از آفتاب بهمرسيده باشد و يا از صفرا و يا بخارات حار و يا حمام كرم و بدستور تر نمودن پارچه بدان و يا با سركهء كه در كلاب جوشانيده باشند و يا بر پيش سر انداختن و بوئيدن آن بتنهائي جهت تفتيح سدهء مصفاة و نزلهء حار و صداع كرم و تقويت دماغ حار و با ادويهء مناسبه مانند روغن بادام و روغن كل و كلاب و آب خيار و امثال اينها جهت تسكين صداع حار سرسام و هذيان و بدستور بخور آن جهت امراض مذكوره و تفتيح سدهء خيشوم و همچنين چون بو آجر كرم و يا سك كرم كرده ريزند و يا سنكريزه و يا آجر كرم كرده در ان اندازند و بخار آن را بكيرند چون يك وزن سركه و دو وزن آن آب و قدرى شكر در ظرف خزفي سربسته كه بر سر آن قمعى كذاشته و اطراف آن را بخمير آرد ماش مسدود كرده سوراخ قمع را بند كرده جوش دهند قدرى پس بخار آن را كه سوراخ قمع را بكشايند كه اندكاندك و بملائمت برآيد و بر ورم كلو و حلق رسانند و بعد سه ساعت تجديد كنند از سه چهار مرتبه زائل مىكردد ان شاء اللّه تعالى العين لطوخ آن با عسل جهت كمنهء زير چشم و خون مرده تحت جلد الاذن قطور آن جهت قتل كرم كوش و تسكين درد آن مجرب و بخور آن جهت دوى و طنين و ثفل سامعه و تفتيح سدهء مصفاة و باعث حدت سامعه الفم چون يك اوقيهء پياز عنصل خشك را ورق كرده در سركه بجوشانند تا مهرا شود و يك هفته در آفتاب كذارند پس صاف نموده ناشتا هر روز دو درهم آن را بياشامند جهت