و مفروش بر روى زمين و نرم و سه عدد مىباشد و نوع دوم تخم آن سياه صلب براق و نوع ديكر ساق آن به قدر شبرى و از وسط آن ساقي روئيده و بر بالاى آن دو عدد يا سه عدد كل زردرنك و در وسط كل تخمي سياه و ساق اين سرخ رنك و برك اين شبيه ببرك سوسن آزاد كه زنبق است و بيخ آن به قدر جوزى و بيرون آن سرخ و اندرون آن سفيد و با لزوجت و شيريني منبت آن جبال و اماكن نمناك و بيشتر در روم و مصر بهم مىرسد اما رومى بهتر و فرق ميان هر دو بدان است كه مصرى را در حين خامي سوراخ كرده بريسمان كشيده خشك مىنمايند بخلاف رومي و اين باليدهتر و شفافتر از مصرى است و در حزيران مىرسد و تا دو سال مىماند طبيعت نوع اول آن كرمتر در آخر اول و نوع دوم در دوم و نوع سوم در سوم و همه با رطوبت فضليه
* افعال و خواص آن
مبهي و مقوى عصب و جهت كزاز و تشنج يابس و تمدد و فالج و لقوه و مولد دم صالح و منى و مقوى باه و نعوظ و طلاى آن با روغن كل مقوى موى و روياننده و مانع سقوط آن مقدار شربت آن تا دو مثقال مضر فم معده مصلح آن شكر بدل آن تخم رطبه و تخم زردك و كويند هركه نوع اخير را قلع كند دست او بيحس و حركت كردد و چون آن را بسوزانند و با موم و روغن زيتون و يا با سركه تدهين كنند رفع آن كردد و نوع اخير را در امراض سوداوى و بلغمي مانند فالج و لقوه و تسمين بدن و ريزانيدن حصاة كرده و تقويت باه و آوردن نعوظ مبالغه بسيار نوشتهاند حتى آنكه چون بيخ مذكور را در دست بكيرند باعث نعوظ كردد و از سقنقور قويتر دانستهاند و اصلي ندارد و چون برك آن را با زعفران و اندك مشك سائيده حمول نمايند و با شوهر جفت شوند همان ساعت نطفه منعقد كردد و حامله شود و مجرب دانستهاند و تخم آن با شراب بغايت موجب نعوظ و مكدر حواس مضر محرورين و فم معده مصلح آن سكنجبين و عصارهء لسان الحمل و شكر مقدار شربت از بيخ آن تا يك عدد و از تخم آن تا يكدرهم و در هند مشهور است كه بيخ بهوئين چنپا خصية الثعلب است و اصلى ندارد و شايد نوع اخير آن باشد و يا شبيه بدان و اين كل مخصوص بنكاله است در هند و جاى ديكر نمىشود اول از زمين كل برمىآيد بعد از ان برك در رائحهء و شكل فى الجمله با سوسن شبيه است بدل آن بوزيدان و نيم وزن آن انجره و كويند به وزن آن تخم اسپست *
* خصي الديك *
بكسر دال مهمله و سكون ياء مثناة تحتانيه و كاف
* ماهيت ان
صاحب تحفة المومنين نوشته كه حب البان است و مولف تذكره و غيره غير آن دانسته و كفتهاند كياه آن شبيه بعنب الثعلب و اطول از ان و دانهء آن به قدر آلوبالوى بزركى و سفيد است
* طبيعت ان
در دوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
مسهل بلغم لزج و محلل رياح و جهت عرق النسا و مفاصل و ضماد آن جهت تحليل صلابات و اوجاع مفاصل و عرق النسا نافع و مصدع و مكرب مصلح آن بنفشه مقدار شربت آن تا يكدرهم بدل آن زيره *
* خصي الكلب *
بفتح كاف و سكون لام و باء موحد بيوناني ارخص نامند
* ماهيت ان
كفتهاند دو نوع است نوعى شاخهاى آن به قدر يك شبر و برك آن منبسط بر روى زمين و يا قريب بدان و شبيه ببرك زيتون و نرمتر و نازكتر و بلندتر از ان و كل آن بنفش و بيخ آن شبيه ببيخ بلبوس و بلندتر و باريكتر از ان و سفيد او مضاعف و مزدوج مانند دو زيتونى كه باهم متصل شده باشند يكي بالاى ديكرى و يكي معتلي از رطوبت لزجى و اين را ماده نامند و دوم رخو متشنج و اين را نو نامند و كاه اين بيخ را جوش داده مانند بلبوس مىخورند و منبت آن مواضع حجريه و رمليه است حكيم مير محمد مومن نوشته كه ساق آن بىبرك و تا نيم ذرع و كل آن ريزه باهم متصل به شكل سرو و بنفش شبيه بكل اصابع صفر و نوشته كه حقير در فيروز