سياه است نيم درهم آن مسهل كيموس مائي و مدر حيض و جهت كزيدكي عقرب و رتيلا نافع شربا و طلاء و اكتحال آن جهت جلاى قروح چشم و رفع غرب و لبن بستاني قريب النفع است بدين
* خس *
بفتح خا و سكون سين بىنقطه لغت هندى است
* ماهيت آن
ريشهء كياهى است كه در هند و بنكاله در موسم كرما از ان خس خانه مىسازند و بران آب مىپاشند بسيار خوشبو و سرد و خنك مىباشد و با برادهء صندل عرق مىكشند و عطر آن را مىكيرند بسيار معطر و خوشبو مىباشد و آن ريشهاى باريك كج واج و كوهدار مانند ريشهء سنبل رومى و از ان غليظتر و بلندتر به قدر نيم ذرع و خوشبو است و نبات آن شبيه باسل كه كولان نامند و كويند بيخ اذخر آجامي است و در اذخر اشاره بدان شد و كفتهاند ريشهء و الا است
* طبيعت آن
در دوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
مفرح و مقوى قلب و دماغ بارد
* فصل الخاء مع الشين المعجمة *
* خشخاش *
بفتح خا و سكون شين و فتح خاء معجمتين و الف و شين معجمه بهندى پوست نامند
* ماهيت آن
دو صنف مىباشد بستاني كه خشخاش سفيد و برى كه خشخاش سياه است اما خشخاش بستاني كل آن سفيد و تخم آن نيز سفيد و ريزه و مدور و كياه آن به قدر دو ذرع تا چهار ذرع بحسب اختلاف آب و هوا و زمين بلند و كوتاه مىباشد و برك آن مشرف و مزغب طولاني و سر قبه و كوزهء آن مشرف و قبهء كوزهء آن نيز بحسب بلاد و اختلاف آب و هوا و زمين بزرك و كوچك مىشود و همچنين لبن آنكه افيون است قوى و ضعيف و در افيون ذكر يافت و در ايام بهار مىرسد
* طبيعت پوست آن
در دوم سرد و در اول خشك و بعضى در سوم كفتهاند و افيون ناكرفتهء آن قويتر از افيون كرفته
* افعال و خواص ان
پوست آن مخدر و رادع و مسدد و نيم درم آنكه صبح ناشتا و شام وقت خواب با آب سرد بنوشند جهت اسهال دموى و صفراوى و التهاب معده و امعا و حرقت مثانه نافع و ضماد آن بر پيشانى جهت درد سر و با حلبه و كلاب كه طبخ يافته باشد جهت ابتداى رمد و تسكين درد آن و منع ريختن مواد باعضا و آشاميدن آن جهت سعال كرم و سعال تر حادث از رطوبت رقيق بسبب تبريد و تغليظ و تجميد و ردع خود و با شراب عفص قاطع اسهال مزمن و عصارهء آنكه كوكنار نامند سود و مائل به رطوبت در آثار قويتر از تخم آن مداومت آن مرخي اعضا و مشوش كنندهء حواس و قاطع باه و مفسد اشتها و هاضمه و مورث نسيان و مفسد خون و بالعرض محلل حرارت غريزى و مسكن اوجاع حارهء يابسه و منشط مضر رئهء مبرودين مصلح آن شكر و عسل و مصطكى مقدار شربت آن تا يك مثقال و نيم و تخم آن در دوم سرد و در اول تر مخدر و منوم و منضج مواد رقيقهء صفراوى و قابض شكم و مداومت آشاميدن ده درم آن با شكر جهت خشونت سينه و قصبهء رئه و سرفهء حار يابس و نفث الدم و تپ دق و تقويت دماغ و ضعف جكر و كرده و تسمين بدن و حرقت مثانه و امراض حارهء آن و با مثل آن مغز بادام مولد خون صالح و رافع هزال خصوصا بو دادهء آن با عسل مبهى و مداومت آن قاطع باه و بوئيدن بو دادهء آن جهت رفع بيخوابى مؤثر و دو درهم آن تا پنج درهم منوم قوى و روغن آن در افعال از تخم آن ضعيفتر و منوم و مسدد مقدار شربت تخم آن تا ده درهم و چون خشخاش تازه را با پوست و كنكرهء آن بكوبند و اقراص سازند جهت سرفه و درد سينه و حرقة البول و تسكين تشنكي و حبس اسهال كهنه و تجفيف رطوبات شربا و نيز تجفيف رطوبات و تحليل اورام ضمادا مقدار شربت آن تا پنج درهم و همچنين چون بعد از رسيدن جملهء آن را در آب طبخ دهند و ليكن ضعيفتر از قرص انست و كل آن با آب كشنيز جهت رفع وجع و سوزش چشم و قرحهء قرنيه اكتحالا و طلاى آن جهت رفع آثار قروح و با آب كشنيز جهت نملهء ساعيه و قرح و خبيثه