* خس *
بفتح خاء معجمه و تشديد سين مهمله بفارسي كاهو و بتركي خاس نامند
* ماهيت ان
نباتى است معروف بستاني و برى مىباشد بستاني دو صنف است يك صنف برك آن عريض و بلند تا بيك ذرع و نيم و چرب و شيرين و نازك و در ايران و عربستان و روم و غيرها در موسم بهار مىرويد و وفور دارد و در هندوستان و بنكاله در موسم زمستان كه باران نمىبارد مىرويد و ليكن بوفور و خوبى و بزركي آن بلاد نمىشود و صنف دوم از بستاني فرنكي است و آن نيز دو صنف مىباشد يك صنف برك آن سبز كمرنك و بسيار نازك و چرب و شيرين و صنف ديكر سر بركهاى آن اندك بنفشي و نازكى و چربى و شيرينى اين از ان كمتر و بركهاى اين هر دو صنف درهم پيچيده مانند غنچه و مدور و هر سال تخم آن را تازه بتازه از فرنك مىآورند و در زمستان مىكارند و هرچند هوا سردتر باشد خوبتر و نازكتر و پيچيدهتر مىشود و اما خس برى بركهاى آن باريكتر و بلندتر و بىچربى و اندك سختتر و سبزتر از بستانى و تلخ و ساق آن با يتوعيت بسيار و بعضى از ان افيون به عمل مىآورند و ليكن از افيون خشخاش بسيار ضعيفتر و آنچه تخم آن سياه باشد برودت و رطوبت آن كمتر از آنچه سفيد است و تخم صنف برك بنفش فرنكى اكثر سياه مىباشد و بالجمله به نرمى و صلابت و جودت و رداءت زمين برميكردد يعنى در زمين نرم جيد كه آب بارى آن به حد لائق نمايند برك و ساق آن نرم و نازك و چرب و شيرين و تخم آن سفيد مىشود و بخلاف اينها بالعكس و مستعمل و ماكول بستانى آنست
* طبيعت بستانى ان
سرد و تر در اوايل دوم
* افعال و خواص آن
صاف كنندهء خون است چنانچه صاحب كافى محمد بن يعقوب كليني رحمه اللّه تعالى از حضرت ابي عبد اللّه عليه السلام روايت مىكند كه خطاب بمواليان خود كرده فرمودند كه بر شما باد خوردن خس بهدرستى كه خون را صاف مىكند و اطبا كفتهاند مولد خون صالح رقيق است بهتر از خون متولد از بقول ديكر و دافع ضرر آب و هواى وبائي و اختلاف آب و هوا و مسكن حدت خون و صفرا و يبوست صفرا و سودا و تشنكي و التهاب و مفتح سدد و دافع خمار و مانع مستي و صعود بخارات بدماغ و درد سر و نزله و سرفه كه از كرمي و خشكي باشد و منوم و رادع اورام حاره و ملين و مدر بول خصوصا ناشستهء آن زيرا كه قوت تفتيح اين زياده است از شستهء آن و جهت حكه و جذام و جنون و يرقان و درد پستان و تپهاى حاره و قرحهء مثانه و مجارى بول و حرقت آن هر دو و با سركه جهت برانكيختن اشتها و رفع يرقان و تسكين درد معده و مطبوخ آن كثير الغذا تر از خام آن و جهت درد سينه و زياده كردن شير مؤثر و اكثار آن مضر باه و صاحب سل و ربو و مورث نسيان و كدورت حواس و بلادت و ضعف بصر و ظلمت آن و توليد رياح مصلح آن نعناع و كرفس و هليلهء پرورده و زيره مقدار شربت از آب آن تا سي درهم و ضماد آن جهت تسكين التهاب و تحليل ورم چشم و هوورم حار و حمره و وثي و ذرور سوختهء آن جهت التيام جراحات و قلاع و تخم آن در دوم سرد و خشك و مخدر و منوم و مسكن مواد متحركه و اشاميدن دو درهم آن جهت قطع احتلام و ضعيف نمودن شهوت جماع و سد نزله و زكام و درد سينه و تقطير البول و سيلان مني و طلاى آن بر پيشاني جهت خواب آوردن و منع صداع و ريختن مواد به چشم و بر موى جهت منع ريختن آن و بر كزيدكي عقرب جهت دفع سميت آن و مضر باه مصلح آن مصطكى بدل آن خشخاش و يا دم الاخوين و روغن آن جهت تحليل صلابات و ترطيب دماغ و تنويم و ماليخوليا و صرع يبسي و منع مستى شراب مؤثر و آب برك آن در جميع افعال مانند تخم آنست و طلاى آن با روغن كل جهت تسكين صداع حار نافع و خس برى سرد و تر و در رطوبت كمتر از بستاني و بعضى كفتهاند سردى آن نيز كمتر از بستاني و در افعال قويتر از بستاني و برك و تخم آن و لبن آن در قوت مانند لبن بستاني بلكه از ان اقوى و مثل لبن خشخاش