قرآن براى مردم مدينه چنين خطبه خواند : سپاس خداى را كه اوهام را در بند كرد كه به هر چيزى رسند مگر وجود او ، و همهء خردها را در پرده نگهداشت از اينكه ذات او را در خيال آورد ، زيرا او از تشابه و هم شكلى به دور است ، بلكه اوست همان كه تفاوت در ذاتش ره نيابد و در صفات كمالش به تجزيهء عدد ، پاره پاره نگردد . از همه چيز جداست امّا نه با مسافت ، و در همه چيز اندر است امّا نه با آميزش و ممازجت . دانش او به ابزار نيست و علمش به خود ذات است ، و ميان او و معلومش علم ديگرى قرار ندارد كه به وسيله آن دانا به معلوم خود باشد . اگر گفته شود بوده است به اين معناست كه وجودش ازلى است ، و اگر گفته شود هميشه هست به اين معناست كه نابودى در او راه ندارد . پس منزّه و بزرگ است خدا از سخن آنكه جز او را پرستد و معبود ديگرى جز او گيرد . او را سپاس مىنهيم به سپاسى كه از خلقش براى خودش مىپسندد و پذيرش آن را بر خود واجب گردانيده است و گواهى مىدهم كه جز اللَّه الهى نيست ، يكى است و انبازى ندارد ، و گواهى مىدهم كه محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم بنده و پيامبر اوست ، و اين دو شهادت هستند كه سخن را بالا مىبرند و عمل را چندين برابر مىگردانند . سبك باشد ترازوى عملى كه اين دو شهادت را از آن بردارند ، سنگين باشد ترازوى عملى كه اين دو شهادت را در آن نهند . بسته به اين دو شهادت است ، كاميابى به بهشت و نجات از دوزخ و گذشت از صراط . شما در پرتو اين دو شهادت به بهشت در مىآييد و با نماز به رحمت دست مىيابيد . بر پيامبرتان درود بسيار فرستيد :
« همانا خداوند و فرشتگان او بر پيامبر درود مىفرستند . اى كسانى كه ايمان آورديد به او درود فرستيد و سلام فراوان » . « 1 » اى مردم ! همانا شرفى برتر از اسلام نيست و كرامتى عزيزتر از تقوى و قلعهاى مصونتر از ورع و پارسايى و شفيعى موفّقتر از توبه و جامهاى زيباتر از تندرستى و نگاهبانى منيعتر از سلامت ، و نه مالى نياز برآورندهتر از دل دادن به قناعت و نه گنجى پر ثروتتر از قناعت ، وجود دارد . هر كه به كفايت گذران زندگى بسنده كند آسايش خود را
هامش
( 1 ) سورهء احزاب / آيهء 56 .