شاعر او به نحو الهام از نفس كوكب مدبر او كه مهيج به اعمال حسى ، وهمى و عقلى باشد فايض مىشود ؛ و اين را عقل الهامى مىنامد .
مصنف - ره - همچنين اضافه مىكند كه صور جزئيهء مرتسم در نفس و در آلات نفس ، به حسب مراتب ارواح و آلات لطيف روحانى ، متفاوت الدرجات است و از اين جهت علوم حقيقى انسانى را در سه مرتبه بيان مىكند :
1 . مرتبه أدنى كه احساس محسوسات خمسهء جزئيه است .
2 . مرتبهء أوسط كه تخيّل است .
3 . مرتبه أعلى ، مانند ادراك معقولات كليه .
علم حصولى بالفعل به حسب مراتب علم انسان به معلوم خارجى ، بنا بر قول مصنف ، سه قسم است :
1 . احساس ، و آن عبارت است از ادراك محسوسات خمسه توسط نفس به سبب تشبح او به شبح حسيهء محسوسات خمسه به شرط آلات حواس خمسه و حس مشترك .
2 . علم تخيّلى ، و آن عبارت از ادراك نفس است همان محسوسات را مجرد از خصوصيات ماده خاص على الخصوص ، به سبب تشبح او به شبح خيالى آنها به سبب اتصاف به نور روحانى شبحى خيالى محسوسات خمسه .
3 . علم تعقّلى ، و آن عبارت از ادراك نفس است همان محسوسات را مجرد از خصوصيات ماده خاص على الخصوص ، و مجرد از خصوصيات خياليه ، به سبب تشبح او به شبح عقلى به سبب اتصاف به نور روحانى شبحى عقلى ماهيت آن محسوسات خمسه من حيث هى هى بىشرط آلات . و نفس به آن ماهيت به علم حصولى عالم مىشود و بعد بر آن ماهيت در ذهن كليت عقلى قياس به افراد خارجيش عارض مىشود . شك نيست كه آن ماهيت من حيث هى هى كه در ذات نفس ناطقه موجود است ، به اعتبارى نحوى از انحاء علم اوست و به اعتبارى معلوم او .
مطلب ديگر كه از عبارات مصنف - ره - برمىآيد اين است كه وى به نوعى علم قبلى براى نفس قائل است كه آن علم با تعلق و تغمس نفس به روح غريزى متكون در قلب و
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 96
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص٩٦