علت و اقسام آن
مصنف ، علت بما هى علت را عبارت از موقوف عليه شىء مىداند ، اعم از اينكه در ظرف ذهن و به تعمل عقلى علت باشد يا در ظرف خارج ، تضمنى باشد يا اصيلى . اگر اصيلى باشد يا علت بالاصالة است يا معين علت بالاصالة .
وى مجموعا بيست و پنج قسم براى علت قائل است ، نوزده قسم علت اصلى و شش قسم علت معينه . وى اضافه مىكند كه قطب اين علل اصليه و معينه و معتمد عليه آنها چهار قسم است : علت فاعلى موجدى ، علت قابلى ، علت صورى و ما به التمامى ، و علت غايى مقارن فاعل . قطب الاقطاب اين علل اربعه را علت فاعلى مىداند . دليل قطبيت علل اربعه را اين مىداند كه اكثر معلولات صناعى يا مادى طبيعى ، اعم از اينكه مبدع باشند يا حادث ، بدون اين علل موجود نمىشوند ولى بدون ساير علل ممكن است موجود شوند . و دليل بر قطبيت علت فاعلى در ميان علل اربعه اين است كه معلول بما هو معلول ، اعم از اينكه مجرد باشد يا مادى ، مبدع باشد يا حادث ، محال است بدون علت فاعلى موجدى موجود و بدون علت فاعلى مفسدى معدوم گردد ، اما بدون علت قابلى ، صورى و غايى ممكن است موجود شوند . مثال و نمونه چنين معلولى را عقل اول ذكر مىكند . وى قائل است كه علت فاعلى حقيقى فقط خداست و ميان او و معلولاتش سنخيت را شرط نمىداند .
اثبات واجب الوجود و علة العلل
مصنف - ره - در بيان و تفصيل اين مطلب ، ابتدا اشاره مىكند به اينكه ايمان و تصديق به ثبوت واجب الوجود كه مبدأ و موجد مطلق جميع موجودات است ، داراى مراتب مختلف به حسب مراتب فهم اشخاص و اوقات آنهاست . وى دلايل حكماى قديم را بر اثبات واجب الوجود ، اقتباس شده از نور انبيا و اوصيا - عليهم السلام - مىداند و مىگويد آنها از راه ماهيت و وجود و علت ماهيت و وجود اثبات مطلوب كردهاند ، چنانكه گفتهاند : هر چيزى كه ذات و ماهيت آن غير كون و وجودش باشد ، يا وجود او لازم ذات و