نباشد مثل طلا ، يا تحليل او بسيار دشوار باشد ، مانند ساير متطرقات و آن معادن سبعه است . و گويند بسايط متطرقات ، زيبق و گوگرد است ؛ چه هر گاه هر دو جزء در نهايت خوبى جوهر بوده ، گوگرد و قوت ناريت صابغه غالب باشد ، صورت ذهبى پذيرد و اگر زيبق غالب باشد با قوت بارده ، صورت فضى گيرد و چون اجزاء ردى الجوهر بوده كبريت كم باشد و با قوت مائية ، صورت قلعى يابد و هر گاه بدى جوهر بيشتر باشد ، سرب متكون گردد و اگر زيبق جيد الجوهر بوده اسباب صبغ وفور داشته جوهر كبريت مانع باشد صورت نحاسى پذيرد و چون با اين حال ، پيوست شديد غالب باشد صورت روح [ روى ] توتيا كه خارصينى نامند فايض شود و اگر كبريت جيد الجوهر و زيبق ردى الجوهر باشد با عدم اسباب صبغ ، صورت حديدى عارض گردد و انقلاب بعضى به بعضى به اعمال مخصوصه كه رفع بدى جوهر هر يك شود ممكن است .
غير محكم التّركيب را هم مراتب مىباشد ؛ چه بعضى را تفريق اجزاء بسيار سهل است مانند گوگرد و نمك و بعضى را بسيار دشوار نيست [ است ] .
و قدما فرمودهاند كه هر گاه مزاج دوائى را ندانند ، از تحليل اجزاء او استنباط مىتوان نمود ؛ چه هر گاه قدر معين او را به قرع و انيبق تقطير كنند ، سايل او ، اجزاء مائى و زبد آن ، اجزاء هوائى و صاعدش ، اجزاء نارى و ثفلش ، اجزاء ارضى خواهد بود ؛ پس مزاج او را نسبت به قدر اغلب اجزاء متفرقه استنباط نمايند . و از آنچه تشخيص امزجه توان نمود ، طعوم است ؛ چه حدوث طعم از اثر كيفيت حارّه و بارده و معتدله است در مادهء لطيفه و غليظه و متوسطه بينهما و از فعل حارّ در لطيف ، حرافت ظاهر مىشود و در غليظ ، مرارت و در متوسط ، ملوحت و از فعل بارد در لطيف ، حموضت و در غليظ ، عفوصت و در متوسط ، قبوضت و از فعل معتدل الحرارة و [ البرودة ] در لطيف ، دسومت و در غليظ ، حلاوت و در متوسط ، از لطيف و غليظ ، تفاهت و تعريف هر يك و بيان افعال آن بعد از اين مذكور خواهد شد .
تحفة المؤمنين ( تحفه حكيم مؤمن ) ( فارسى ) — صفحة 41
مساهمون: مؤسسه احياء طب طبيعى
ص٤١