شخصيت پزشكى بهاء الدوله به گونهاى است كه حتى شخصى مثل سيريل الگود « 3 » كه در اثر او نوعى كوچك شمارى كار پزشكان ايرانى بوضوح احساس مىشود . شخصيت علمى او را مورد ستايش قرار داده است . چنان كه مىنويسد :
« من كتاب بهاء الدوله را موثقترين و معتبرترين مرجع استناد تاريخ پزشكى دوره صفويه مىدانم و كتاب او را كه تنها كتابى است كه از وى در دست داريم ، يكى از بهترين و جالبترين كتب درسى پزشكى مىدانم كه تا به امروز نوشته شده است . » تاليف كتاب خلاصه التجارب در زادگاه او ( طرشت تهران فعلى ) در سال 907 به پايان رسيده است و ظاهرا اين تنها اثرى است كه از اين دانشمند كمنظير به دست ما رسيده است .
آنچه كه از نسخههاى اين كتاب در ايران وجود دارد كتب خطى است و مايه تاسف است كه چنين كتابى با اين ارزش حتى يك بار در كشور او به چاپ نرسيده درحالىكه در هند اين كتاب چند بار البته با عنوان جعلى مجربات حكيم علوى خان دهلوى ( يا خلاصه التجارب ) بچاپ رسيده است . و اين در حالى است كه شايد در تمام عمر كوتاهش به هند سفر نكرده يا فكر سفر هند را بخاطر خود خطور نداده باشد .
بهاء الدوله . نگارش اين اثر ماندگار را براساس توجه به اين حديث شريف نبوى ( ص ) كه مىفرمايد :
« من كتم علما نافعا الجمه اللّه تعالى يوم القيامه بلجام من النار » « 4 » ذكر مىكند و كتاب را در 25 باب ترتيب مىدهد .
در كتاب خلاصه التجارب ، تجربيات شخصى بهاء الدوله رازى ، مشاهدات وى و گزارش اپيدمىها آمده است . بهاء الدوله در اين كتاب حد اقل 10 بار از محمد بن زكرياى رازى نام برده و از آموزشهاى رازى به عنوان انتخاب برتر بهره گرفته است .
هامش
( 3 ) - تاريخ پزشكى ايران و سرزمينهاى خلافت شرقى - سيريل الگود ترجمه دكتر باهر فرقانى - تهران - 1371
( 4 ) - هركس علم سودمندى را ( از اهلش ) پنهان نگاه دارد خداوند در روز قيامت او را در حالى به صحراى محشر مىآورد كه به ( دهان او ) لجامى از آتش زدهاند .