وجه چهارم از موضع رسوبست مثل استوا كه آن تشابه اجزا را گويند و سبب آن در رسوب محمود تمامى نضج بود و در غير محمود عجز طبيعت از تصرف در ان و مثل ملاست كه آن تصال اجزا را گويند و سبب آن در رسوب محمود عدم ريح و نيكى هضم بود و در غير محمود عجز طبيعت از تفريق آن و مثل نشت كه آن عدم ملاست را گويند و سبب آن در محمود و غير محمود عكس سبب ملاست بود وجه پنجم از مكان رسوبست و رسوب به اين اعتبار سه قسم بود يكى غمام بود كه بر سر آب ايستد و آن را سحاب و ضباب و طاقى نيز گويند باعتبار رفت و غلظ و سبب اين قلت نضج و تضعيد باد بود مر رسوب را دوّم متعلق كه در ميانگاه آب قرار يابد و سبب آن نضج فى الجمله و قلت ريح مصعد بود سوّم راسب كه در ته آب نشيند اين از عدم ريح و نضج نامست و مخفى نماند كه در رسوب نيك استدلال برين وجوه صحيح و تمام بود و ليكن در رسوبهاى بدترين وجوه درست نيايد بلكه راسب از انها اكثر به سبب حرارتى محرق باشد كه ثقل را تحليل لطايف كرده و ارضيت آن گذاشته و يا به جهت به روى كه اجماد و تكثيف آن كرده و متعلق اكثر بسبب ضعف اين اسباب مذكوره بود و گاه باشد كه با وجود قوت اسباب مذكوره با وى قليل سبب تعلق آن شده باشد و غمام اكثر بسبب غايت قلت آن اسباب مذكوره باشد و گاه باشد كه حرارت قوى اندر ان كثائف اثر كرده بود و احراق لطائف آن نكرده باشد و آن را بسر آب برآورده باشد همچو تصعيد ادخنه و غيرها و گاه بود كه با وجود قوت اسباب بادى بسيار باشد كه انفال را بر سر آب آورد پس ازين دلائل واضح شود كه بدترين اقسام از رسوب بدراسوب بود بعده متعلق بعده غمام كه آنها را ريح قوى با فرط حرارت تصعيد نموده باشد و بهترين غمام بود كه از غير ريح باشد بعده متعلق كه نه از ريح بود و از رسوب نيك بهترين راسب بود پس متعلق كه در وسط قاروره بود پس غمام وجه ششم از زمان به ته نشستن دهم در رسوب آمدن بود امّا سبب زود به ته نشستن دهم درآمدن رسوب قوت طبيعت و نيكى نضج و لطافت خلط بود و سبب دير بهم برآمدن و ديرينه نشستن بخلاف اين باشد و ليكن بايد كه هيئت مخروطى بود وجه هفتم از هيات اختلاط رسوب يا بولست امّا آنچه سخت آميخته باشد و هيچ مميز نگردد و سبب آن در كبد و اعضاى بالائين باشد و آنچه بغايت متميز كرد و سبب آن در قضيب و اعضاى قريب بدان باشد و آنچه متوسط بود در متميز و عدم تميز سبب آن در اواسط بدن باشد و چنانچه سائر احوال بدان اشتهاد نمايند اينست فى الجمله بيان اسباب حالات بول و طريق استدلال احوال از انها و تحقيق اسباب مركبات اجناس اينها بتقريب معلوم گردد ان شاء اللّه تعالى و بدانكه بول لائق حال اطفال سپيد شيرگون بود مناسب خورش و مزاج ويشان و بول لائق حال كودكان غليظتر باشد و سجاب
خلاصة التجارب ( طبع قديم ) — صفحة 40
مساهمون: بهاء الدوله رازى ( بهاء الدين بن مير قوام الدين )
ص٤٠