قبول تعفن و حرارت از دل و جگر و ابقراط مىگويد كسى را كه در محرقه رعشه پديد آمده باشد اگر سخن بيشانه آغاز و رعشهء او زائل شود از جهت گرم شدن اعصاب از صعود بخارات و تحليل يافتن موادى كه سبب رعشه شده بود از اعصاب و مرا حدوث رعشه درين تپ بغائب غريب مىنمايد مگر آنكه بسبب ضعف قوت و طاقت باشد از غالب شدن خلط گرم و آن هنگام ازالهء آن از بيهوشى عجيبتر مىنمايد و چون واقع شود هرگاه اختلاط ذهن مقدم بود برعشه بهتر بر طرف شود جهت قبول عصبهاى مادهء مرض را و هم او گويد كه چون در محرقه سعال پديد آيد تشنگى زائل شود جهت ميل رطوبات بشش او گوشت نرمى كه نزديك اوست بواسطهء حركت او بسرفه و گفتهاند كه اندر محرقه چون ناگاه راحتى پديد آيد بىآنكه بحرانى ظاهر بوده باشد استفراغى يا انتقالى و بىآنكه بشربتهاى خنك و موافق تسكين كرده باشد از هواى بهواى لائقتر رفته و نبض كه سريع بوده باشد آهسته شود و قوت ضعيف باشد زود بميرد و حذر شدن اعضا و بسيار طپيدن دل در محرقه عظيم بد باشد و مجربست و اكثر مرض صاحب محرقه از اول عظيم بود و بافتره و بىسرعت و تواتر و در غب لازمه بىفتره بود و با سرعت و تواتر علاج هيچ تدبيرى واجبتر و نافع از تسكين حرارت نيست و طريق آن تبريد مسكنست و به كار داشتن غذاها و شربتهاى خنك و سرد كرده و آب سرد غالب و نهادن طليها و ضمادهاى خنك سرد كرده مقوى بر سينه و جگر و سر چنانچه در دق و غيره معلوم شد و اينجا جهت انتظار نضج هيچ تقصير درين ابواب نبايد كردن و از دورى مرض تبريد بسيار نبايد ترسيدن كه خطر مهلت عظيمست و بسيار باشد كه جاهلان كمتجربه تقصير كنند جهت طلب نضج و از حدت حرارت دل و دماغ و معده مريض بريان شود و تشنج خشك در عصبها پديد آيد و نفس تنگ شود و بالقوهء خشك حادث گردد و تدارك نتوان كردن و در غب لازمه از جهت دورى خلط عفن از حوالى دل مبالغه در تبريد بدين مرتبه احتياج نيفتد و اينجا قبل از ظهور آثار نضج كافوريات نبايد داد و اقتصار كردن بر دادن سكنجبين و شربت صندل و ليمو و شربت ريواج و انار و آلو و تمر و سيب ترش جمله با گلاب اندك و لعاب اسپغول سرد كرده از سحر بلند تا خفتن و بعضى با آب هندوانه و يا شيرهء تخم خيارين و يا شيرهء تخم خرفه سرد كرده هر ساعت از سحر بلند تا خفتن و در اثناى خواب نيز اگر ضرور باشد و همچنين بر دادن كشكاب و يا آش جو در چاشتگاهها به مقدار ضرورت لازم بود چندانكه اثر نضج پديد آيد و شكنجبين كه تركيب آن با شيرهء تخم خيارين و شيرهء تخم كاسنى و خرفه كه آن را به آب هندوانه گرفته باشند و از آب آلو و تمر و اندك سركه و اندك صندل و قند مقدار
خلاصة التجارب ( طبع قديم ) — صفحة 94
مساهمون: بهاء الدوله رازى ( بهاء الدين بن مير قوام الدين )
ص٩٤