استخوان جسمى است خشك ، زمينى و سختترين اندامها است و او را حس نيست ، بنياد همه تن است و اعتماد حركتها بدوست و پارهاء بسيار است بعضى آنست كه قياس آن قياس بنياد است چون مهرهاء پشت و سرين . و بعضى چون حصينى است اندامهاء شريف را كه در ميان اوست چون قَحْفِ دماغ و تنورهء تن . و بعضى چون سلاح است كه آفت آسيبها باز دارد ، چون خارَها كه بر مهرَهاء پشت است . و عدد آن دويست و چهل و هشت پاره است بدين تفصيل :
استخوانهاء سر و روى پنجاه و نه پاره است . بعضى آنست كه پيوندهاء آن محكم است و عددهاء پارَها از درزها پديد آيد كه بر سر و رخسار و قاعدهء بينى و سكرهء چشم پيدا است .
ازين جمله استخوان سر است كه هفت پاره قَحف است از چهار درز اكليلى و لامى و سهمى و قشرى و هر يك را چهار حد پديد آيد . و چهار پاره ديوارهاء سر است ، يكى استخوان پيشانى و دو استخوان بناگوش و يكى استخوان پسِ سر و يك استخوان وَتَدى كه حمّالِ سر است و قاعدهء دماغ است و همه استخوانهاء سر به دو پيوسته است .
و چهار پاره استخوانهاء صُدْغ است ، از هر سوى دو پارهء اين استخوانهاء صُدغ ظاهر است و از جملهء آن نيست كه حدّ آن از درزهاء پديد آيد .
و استخوانهاء فك بر سوئين چهارده پاره است ازين جمله دو پارهء اصل بينى است و ظاهر است . و دوازده پاره آنست كه حدهاء آن از درزها پديد آيد و اندر ذخيره بشرح ياد كرده آمده است . و دو پاره فك زيرين است و از بهر آنكه دندانها بر فكّ زبرين و زيرين نهاده است آن را در جملهء استخوانهاء سر و روى توان شمرد و عدد آن سى و دو است ، جمله پنجاه و نه پارَه باشد .
و مهرها سى پاره است ، هفت مهرهء گردن است و دوازده مهرهاء پشت است و پنج مهرء كمرگاه است و سه مهره سرين است و سه مهرهايست كه نشستگاه مردم بران است و بتازى آن را عُصْعُص گويند .
و استخوانهاء هر دو پهلو بيست و چهار پاره است ، از هر سوى دوازده پاره با دوازده پاره مهرهاء پشت پيوسته و از جملهء پهلوها هفت پاره را پهلوء سينه گويند و باستخوانهاء سينه پيوسته است و تنورهء تن استخوان سينه است . اين پهلوها و مهرهاء پشت و ديگر سَرِ پهلوها بدان پيوسته
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 65
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٦٥