علامات آبله و حصبه ، تب آبله با تاسهء عظيم و درد پشت و درد سر و گرانى همه تن باشد و با ماندگى و ترسيدن اندر خواب و يا درد سر و دمعه و گرانى و سرخى چشم و خارش بينى . و باشد كه سرفه و درد گلو و تنگى نفس و كوفتگى آواز پديد آيد .
و آبله سپيد يا زرد و اندك و پراكنده اوميدوار باشد ، خاصّه آنچه زود بيرون آيد و زود پخته شود .
و آنچه پهلوها دارد و بهم پيوسته باشد و بنفش باشد يا سياه يا سبز و بر سينه و شكم بسيار باشد و دير بيرون آيد و دير پخته شود ، خطرناك باشد .
اگر نخست آبله پديد آيد ، پس تب آيد سخت بد باشد و اگر آبله پديد آيد و تب گساريده نشود هم بد باشد .
علاج ، هرگاه كه در شهرى آبله بسيار باشد ، كسانى را كه نبوده باشد فصد بايد كرد و حجامت كردن و از گوشت و شيرينى و چيزهاى گرم پرهيز كردن ، و به آب ميوها طبع نرم كردن . و خفتنگاه خداوند آبله معتدل بايد و تن بجامهء پوشيده ، و جرعهجرعه آب سرد دادن تا عرق بيرون آرند و طبيعت را بر دفع ماده يارى دهد .
و صندل و گلاب و كافور بويانيدن تا دلگرم نشود ، و سركه و گلاب ببينى بركشيدن تا گذر نسيم هوا بسته نشود و آب كدو تر با نقيع سماق يا عصارهء شحم انار ترش يا مازو بگلاب سوده يا سرمه بگلاب حل كرده با اندكى كافور به چشم اندر چكانند تا مادهء آبله از چشم بازدارد .
و اگر حلق گرفته شود ، به شراب خرتوث غرغره كردن و آب يخ ، تا خناق تولّد نكند .
و غذا پست جو و عدس آميخته اندر آب انار ترش يا اندر آب غوره ، و اندكى شكر و طفشيل از كشك و عدس مقشّر .
و اگر ماده غليظ باشد ، بشرهء بيمار ببخار آب گرم ، نرم داشتن و مسام گشاده كردن .
و آن را كه نبض و نفس سريع و عظيم و متواتر باشد و ظاهر سينه سخت گرم نباشد و آبله دير بيرون آيد ، چند كرّت آب گرم بايد داد با آب باذيان و با شكر .
و انجير خشك در آب پختن و دادن زودتر به ظاهر دفع كند .
و اگر آواز درشت شود ، هر ساعت لعوقى از تخم كدو و مغز بادام و كثيرا و شكر مىپزند تا بيمارى بسل بازنگردد .
و به آخر شراب مورد و ربّ آبى دهند تا اسهال و زحير بازدارد .
و خداوند حصبه را لعاب سبغول و لعاب دانهء آبى و كشكاب رقيق با آب كدو و آب خربزهء هندو و آب خيار ترش و آب تخم خرفه با آب انار و رب ريواج و آب انار ترش آميخته دادن .
و آن را كه آبله بيرون آيد و تا سه و بىقرارى كم نشود و نبض و نفس به حال طبيعى بازنيايد و آبله سخت باشد ، تدبير پزانيدن
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 544
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٥٤٤