بعينه مگر يك نوع كه مخصوص است بمعده و آن اسهالى است كه سبب آن ضعف قوت هاضمه باشد اين يك نوعست كه معوى نباشد .
و اسهال معوى بعضى اسهال خون بود و بعضى نه و بعضى بسحج ادا كند و بعضى نه .
و از آنچه خونى نباشد بعضى را سبب ، يا رطوبتى باشد كه ثفل را بلغزاند و قوّت ماسكه را ضعيف كند ، و اين بيشترى بمشاركت معده افتد ، و رطوبتى از معده فرود آيد ، يا قوت داروى باشد كه اندر سطح روده بماند ، يا بثرها باشد كه بسطح روده برآيد ، و سبب آن خلط صفرا باشد كه اندر رودها بگذرد .
اين نوع اسهال را زلق الامعا گويند ، از بهر آنكه ماسكهء روده بدين سببها ضعيف شده باشد .
و آنچه بسحج ادا كند ، سبب آن گذشتن خلط تيز باشد اندر روده و تراشيدن اين رطوبت لزج را كه آفريدگار تبارك و تعالى زاندرون آفريده است و بر سطح روده اندوده تا درشتى ثفل و تيزى اخلاط كه بر وى گذرد از وى بازمىدارد ، و آن رطوبتى است همچون آهار كه از نشاسته پزند ، طبيبان آن را غشاء مخاطى گويند پس هرگاه كه خلط تيز اندر روده بگذرد و سطح روده را از آن رطوبت برهنه كند و تيزى خلط به دو رسد ، سحج و ريش روده تولّد كند .
امّا اگر خلط صفرائى بود ، اندر مدّت دو هفته سحج كند ، و اگر خلط شور بود اندر يك ماه سحج كند ، و اگر سودايى ترش بود ، اندر چهل روز سحج كند .
و اگر سحج كهن گردد ، رندش روده و پارهاء پوست ، بيرون آيد آن را بتازى خراطه گويند .
و امّا سبب اسهال خون ، ريم و زرداب آماسى بود ، يا قرحهء و دبيلهء ، يا رگى از رگهاى روده بگسلد ، و يا دهنهاء رگهاى روده گشاده شود ، يا داروى چون شحم حنظل روده را برندد ، سحج و اسهال خون تولّد كند .
و امّا ذوسنطاريا اگرچه نوعى است از انواع اسهال خون ، آن را بابى جدايگانه ياد كرده آيد .
علامات اسهال معوى ، اگر اسهال خون ، ناگاه پديد آيد و اندر رودها المى نباشد ، علامت طرقيدن رگى باشد اندر احشا ، خاصه اگر علامتى از علامتهاء آفت احشا مىباشد ، و گرنه علامت گشادن دهنهاء رگهاء رودها باشد و خون اندكتر آيد .
اسهال خون كه از پس اسهال صفرا و سحج و آمدن خراطه پديد آيد و خون صرف باشد ، علامت آن باشد كه آفت سحج بقعر روده رسيده است ، سخت بد باشد . و اسهال خون كه با خراطه بود ، اگر اندر رودها سحج نباشد ، خراطهء معده باشد خاصه كه اندر معده ، المى و حرقتى يافته مىشود .
و اگر اندر
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 463
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٤٦٣