باب دوم از گفتار دهم از كتاب معالجات اندر جگر گرم و اسباب و علامات و علاج آن
سوء المزاج گرم يا با ماده باشد يا بىماده ، و اسباب آن بعينها اسباب سوء المزاج معده باشد و سوء المزاج دل .
علامات آن : امّا علامات سوء المزاج بىماده تشنگى است و باطل شدن شهوت طعام و خشكى طبع و درشتى زبان و نبض سريع و بول سرخ و لاغرى و گاه باشد كه گدازش پديد و روده را بسوزاند ، و سحج بر تبع آن پديد آيد .
امّا علامت سوء المزاج گرم با ماده آنست كه با علامتها كه ياد كرده آمد قى زرد و سبز و كراثى و اسهال صفرايى و گرانى اندر جانب راست پديد آيد .
و گاه باشد كه اخلاط را بسوزد و ماليخوليا پديد آيد و ثفل سوختن اخلاط همچون دردى شراب باشد و ثفل غسالى نشان ضعف جگر بود . و آنجا كه ثفل سياه و غليظ باشد ، نشان عفونت گوشت جگر باشد .
علاج آن علاج سوء المزاج بىماده بعينه علاج سوء المزاج دل باشد .
و اگر با ماده باشد نخست ، استفراغ بايد كرد بمطبوخ هليلهء زرد و آلوسياه و خرماء هندى و شيرخشت ، يا به آب لبلاب و آب عنب الثعلب و آب كسنه هر سه با فلوس خيارشنبر يا به آب پنير يا سفوف هليله .
صفت صفوف هليله
هليلهء زرد ده درم ، لك مغسول سه درم ، طباشير دو درم ، تخم باديان يك درم و اگر تخم باديان احتمال نكند بعوض آن تخم كشوث كنند ، مدّتى هر بامداد سه درم ازين سفوف با پنير آب بدهند .
و شير اشتر با سفوفى بدين صفت موافق باشد :
بگيرند هليلهء زرد ده درم ، لك مغسول و گل سرخ و طباشير از هر يكى پنج درم ، ريوند چينى سه درم ، باديان ، انيسون از هر يكى يك درم ، شربتى سه درم .
و اگر طبع نرم نشود ، اندرين سفوف پنج درم بنفشه ، زيادت كنند .
و قرص انبرباريس ، جگر را قوت دهد .
صفت قرص انبرباريس
بگيرند زرشك پاككرده ده درم ، گل سرخ ، طباشير از هر يكى پنج درم ، تخم كدو ، تخم خيار ، تخم خرفه از هر يكى سه درم ، شربتى دو مثقال با سكنگبين .
و قرص كافور با دوغ ، مزاج را بدل كند .
و اگر طبع نرم باشد ، قرص طباشير دهند بدين صفت : بگيرند طباشير ، بزر الحمّاض ، گل سرخ و زرشك پاككرده از هر يكى پنج درم ، لك مغسول ، ريوند چينى از هر يكى يك درم ، زعفران نيم درم .
و اگر سرفه رنجه دارد ، اندر قرصها ، صمغ عربى و نشاسته