اسباب آن چيزى گرم و تيز باشد كه فم معده را بگزد ، يا مادهء غليظ كه معده خواهد كه آن را دفع كند ، يا مزاجى سرد و بادى غليظ باشد اندر معده ، يا سوء المزاج خشك كه پس استفراغها پديد آيد ، يا آماس معده و جگر .
علامتها ، آنچه سبب آن چيزى گرم باشد و تيز اندر فم معده ، چنان باشد كه مادهء گرم از جگر يا از عضوى ديگر ، اندر معده ريخته شود ، يا قى صفرا افتاده باشد و بقيّتى از آن خلط اندر فم معده مانده باشد ، يا چيزى تيز خورده باشد و قوت معده مىخواهد كه آن را براندازد .
و آنچه سبب آن مادهء غليظ باشد و بادى غليظ و مزاجى سرد باشد ، چنان باشد كه طعامهاء غليظ بسيار اتفاق افتاده باشد و خام مانده باشد و بر معده گرانى مىكند ، و بادى غليظ با آن يار باشد ؛ از بهر آنكه باد غليظ از مادّهء غليظ خيزد ؛ و باشد كه ترش گردد ، و آروغ ترش و غثيان و بسيارى آب دهان ، و تدبير گذشته بر آن گواهى دهد .
و آنچه سبب آن سوء المزاج سرد باشد ، چنان باشد كه پيران و كودكان را افتد .
امّا پيران را بسبب نقصان حرارت غريزى افتد .
و كودكان را بسبب فرو گرفته شدن حرارت باشد بسبب بسيار خوردن ايشان . و بيمار را نيز افتد بسبب ضعيفى حرارت غريزى . و آنچه بسبب آماس افتد ، تب و تشنگى و سوزش ، بر آن گواهى دهد .
علاج آن ، اگر سبب ، چيزى گرم باشد كه معده را بگزد ، آب گرم جرعهجرعه مىدهند با روغن بادام و كشكاب با روغن بادام . و قى بايد فرمود بسكنگبين و آب گرم يا سكنگبين و كشكاب ، و يك مثقال ايارهء فيقرا و دو درم هليله زرد بسكنگبين بسرشند و بدهند .
و غذا مسكه و حسوهاء نرم و نان پاكيزه اندر آب سرد و آب انار شيرين . و اگر سبب ، مادهء غليظ و سرد و تر باشد ، قى فرمايند بر ماهى شور و ترب و سكنگبين و آب شبت و لوبياء سرخ و تخم جرجير ، و بر تشنگى صبر فرمايند .
و انگدان و جندبيذستر مىبويانند .
و كندر و پوذنه و مصطكى و راسن خاييدن سود دارد .
و ايارج فيقرا پس از قى ، معده را پاك كند .
و نانخواه و سذاب و سعتر و پوذنه همه كوفته و بيخته مقدار دو درم ناشتا بدهند و اندر طعام مىكنند .
و عطسه آوردن و نفس باز كشيدن و فرو گرفتن و كمونى و سجزينا و ترياق اربعه ، سود دارد .
و ترس و اندوه
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 416
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٤١٦