و هر گاه كه تابستان خشك و شمالى باشد و اندر خريف بارانها بسيار افتد ، اندر زمستان بيماريهاء شش بسيار افتد .
علامات آن ، اگر سبب اندر عضلهاء باسطه باشد ، آواز صافى باشد ، و اگر سبب اندر عضلهاء قابضه باشد آواز گرفته شود ، چنان كه بتازى البحبح گويند .
و اگر سبب اندر شش باشد ، سينه گرانى كند و رخسارها سرخ باشد .
و اگر اندر غشاء شش و غشاء عضلها باشد ، اندر سينه دردى باشد خلنده و سوزاننده .
و اگر اندر قصبه باشد ، رطوبت به آسانى برآيد بسرفهء اندك .
و اگر بدشوارى برآيد ، نشان آن باشد كه ماده اندر تخلخل شش است ليكن اگر ماده تنها اندر تخلخل شش باشد و اندر جزوى ديگر نباشد از اجزاء سينه ، سرفه ديرادير افتد ، اگرچه رطوبت بدشوارى برآيد . و ليكن سبب اندر حجاب باشد ، تنگى نفس با سرگشتن باشد بسبب مشاركت دماغ .
و اگر ماده اندر فضاء سينه ريخته شود ، هرگاه كه از پهلو بديگر پهلو گردد ، ماده ازين جانب بدان جانب ريزد ، و از آن آگاهى يابند ، و سرفه كمتر باشد ، لكن علاج بدشوارى پذيرد .
و مادهء اين علت يا نزله باشد كه از بالا فرود آيد ، يا از عضوى ديگر بشش انتقال كند ، بسبب تخلخل و نازكى او ، يا خود اندر شش تولد كند ، امّا نزله بيكبار افتد و انتقال اندكاندك باشد .
و تولّد ماده اندر شش سبب سوء المزاج سرد باشد و تهبّج روى نشان آن باشد .
علاج آن ، قانون علاج اين علت آنست كه ماده را نرم و تر مىدارد بداروهاء معتدل ، و مىپزاند از بهر آنكه بيم باشد كه داروى گرم مادّه را گرم كند و خراجى تولد كند تا آنچه لطيفتر باشد تحليل پذيرد و غليظ بماند و عسر گردد .
امّا اگر مادّه اندر تخلخل شش يا اندر رگها و شريانهاء او باشد ، نخست رگ باسليق زنند از دست چپ يا از هر دو دست بيكبار ، پس تدبيرهاى مشترك كنند .
و اگر اين علت كودكى را باشد ، باديان تر اندر شير پخته يا آب باديان با شير مادر آميخته ، كفايت باشد .
و اندر بيشتر وقتها طبع بايد كه نرم باشد ، و ماهى شور پيش از طعام خوردن و كبر شور طبع را نرم كند . و چكندر و شورباى خروس پير و مغز تخم كاكيان اندر وى پخته ، و كشكاب با مقدار نيم دانگ فرفيون ، و مىپخته يك وقيه با يك درم افتيمون و ماء العسل اندر طبيخ حلبه و انجير ساخته ، و حلبه و ميويز
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 375
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٣٧٥