گرم است و بدان سبب تريها را فزون از آن بخويشتن كشد كه بتواند گواريد ، تا بدان سبب فزونيهاء بسيار اندر دماغ گرد آيد .
و از وجهى ديگر هر عضوى كه در وى نوعى سوء المزاج افتاد ، ضعيفى اندر وى حادث گردد كه بدان سبب از هضم فزونيها باز ماند .
بدين دو وجه فزونى بسيار گرد آيد و قوت دافعه آن را دفع كند ، زكام و نزله تولد كند .
سبب دوم ، سوء المزاج سردست ، و بدان سبب هر رطوبتى كه آنجا رسد غليظ گردد و اندر وى بماند ، اگر دافعه آن را دفع كرد ، زكام تولّد كند و اگر ضعيف باشد و آنجا بماند سكته و صرع و سبات و مانند آن .
و سبب زكام بيرونى هم دو نوع است :
يكى آنست كه حرارت آفتاب ، حرارت گرمابه و آتش ، رطوبتها را كه اندر دماغ باشد بجنباند و بمنفذ بينى و حلق فرو افكند .
و هواء خانهء گرم كه هواء بيرونى اندر وى گذر نيابد و بوى مشك و جندبيذستر و مانند آن همين كند .
سبب دوم ، آنست كه اندر حركت رياضت و اندر گرمابه و مانند آن مسام گشاده شود و رطوبتها بگدازد ، و ناگاه سر برهنه كند و هواء سرد به دو رسد ، مسام بسته شود و رطوبتهاء گداخته كه اندر سر باشد ببينى و حلق فرود آيد .
فصد بسيار تن را متخلخل و مستعد تولد زكام كند .
و خداوند دماغ تر را زكام بيشتر افتد ، از بهر آنكه از هضم تريها عاجزتر باشد .
و خفتن بروز اندر زمستان زكام آرد ، از بهر آنكه بخارها اندر خواب بيشتر آيد و خواب روز خواب فزونى باشد اندر زمستان و بدان سبب ترى دماغ آرد .
و ميوهاء تر بسيار خوردن اندر زمستان خاصه خربزه ، زكام را تازه كند .
و روغن بسيار به كار داشتن و ماليدن اندر زمستان و تابستان زكام آرد ، و تب نزلهء سرد را بپزاند .
و هر گاه كه از پس باد جنوب باد شمال آيد ، نزله بسيار آيد .
و هر گاه كه تابستان سخت گرم نباشد و تيرماه بارانها بسيار آيد ، اندر زمستان آينده نزله بسيار افتد .
و اندر هواء جنوبى نزله بسيار افتد ، از بهر آنكه جنوب ، دماغ را ممتلى كند .
بقراط مىگويد : اكثر من يصيبه النّوازل لا يصيبه الطّحال ، يعنى هر كه را نزله بسيار افتد از علّت سپرز ايمن باشد .
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 348
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٣٤٨