تا بدان سبب رطوبتهاء فزونى اندر معده بسيار شود و قوت دافعه آن را برودها اندازد و اسهال معدى تولّد كند .
و هرگاه كه رطوبت بسيار جانب دماغ برآيد و دماغ از هضم آن عاجز آيد ، قوت دافعهء دماغ آن را بمجريها افكند و باندامها فرود آيد ، از بهر آنكه موضع او بالاء همه اندامهاست و حرارت غريزى هميشه رطوبتها را مىپزاند و از پزانيدن آن بخار تولّد كند .
هر بخارى كه اندر همه تن بجنبد ، ميل آن بجانب بالا باشد ، از بهر آنكه سبب حركت آن قوّت حرارتست .
و مثال برآمدن و فرود آمدن آن بخارها و رطوبتها همچون كارگاه گلابگيران است .
و مادهء نزله بعضى گرم و رقيق باشد و بعضى سرد و غليظ .
امّا رقيق ، بعضى تيز و طلخ باشد و بعضى ترش و غليظ و بعضى شور باشد و بعضى طعم ناخوش دارد و بعضى هيچ طعم ندارد .
و هر گاه كه زود پخته نگردد ، سبب بيماريهاء بسيار گردد ، و بهر اندامى كه فرود آيد بدانجا علتى گردد .
اگر به چشم فرود آيد ، سبب بيماريهاء چشم باشد .
و اگر به گوش فرود آيد ، سبب بيماريهاء گوش باشد .
و اگر اندر بينى بماند ، سبب بيماريهاء بينى باشد .
و اگر بكام فرود آيد ، سبب بيماريهاء ملازه باشد .
و اگر به حلق و حنجره فرود آيد ، سبب خناق باشد .
و اگر بمعده فرود آيد ، سبب درد معده و جوع الكلب و ذرب و ريشها باشد .
و اگر بشش فرود آيد سبب سرفه و ذات الريه و سبب سل باشد .
و اگر بحجاب فرود آيد ، سبب ذات الجنب و شوصه باشد .
و اگر برودها فرود آيد سبب سحج و ريش رودها و سبب اسهال دماغ باشد ، خاصّه اگر ماده شور باشد يا تيز و ترش .
و اگر خام و غليظ باشد ، سبب قولنج باشد .
و اگر دافعه دماغ ضعيف باشد يا اندر مجريها سدّه باشد ، ماده اندر تجويفهاء دماغ بماند .
و اگر بسيار باشد ، سكته آرد ، و اگر كمتر باشد ، صرع آرد .
و اگر اندر رگهاء دماغ بماند و اندك باشد صداع و شقيقه آرد .
و اگر بسيار باشد و بسوزد ، ماليخوليا آرد .
و اگر بگوهر دماغ يا بغشاء دماغ اندر بماند ، سرسام آرد گرم يا سرد ، و سبات و مانيا .
و اگر اندر رگهاء سر و دماغ ماند و بخارى آن را بجنباند ، سدر و دوار آرد .
اسباب زكام ، دو نوع است :
يكى ز اندرونى و دسگرى بيرونى و زندرونى هم دو نوع است :
سبب اول سوء المزاج
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 347
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٣٤٧