نرم ، طبع او بگشايند . لكن اگر بالقوه مقدّمهء فالج يا مقدّمهء سكته مىبيند ، ببايد شتافت و استفراغى قوى كرد بحقنهء تيز يا مسهلى قوى .
و اندر هفتهء نخستين ، غذاء معتدل اندر خشكى و ترى بايد داد ، چون نخودآب بروغن زيت ، و چيزها كه رطوبت را كمتر كند چون انگبين ، نبايد داد .
و تا استفراغ كرده نشود از علاجها كه بلقوه مخصوصترست ، چون عطوس و غرغره ، و سعوط هيچ نشايد كرد ليكن صبر بايد كرد ، تا مادّه كه بموضع علت روى نهادست قرار گيرد و جز بدان مشغول نبايد بود كه ماده مدد نيابد و قوّت بر جاى بماند . و تا چهل روز نگذرد ، سعوط به كار نشايد داشت . و سعوط دارويى باشد كه اندر بينى چكانند .
و امّا تدبير صواب آنست كه از پس چهار روز ، يك مثقال ايارج فيقرا بر سبيل شبيار بدهند و از پس يك هفته حقنه تيز به كار دارند و پيوسته گوزبوا اندر دهان مىدارد .
و اندر خانهء كه سخت روشن نباشد اندر آينه چينى نگاه مىكند ؛ از بهر آنكه آينهء چينى سخت روشن نباشد صورت خويش را بتكلّف تواند ديد ، آن تكلف سود دارد ، و هيئت روى بجاى باز آرد .
و گوشت روباه و گورهخر و كفتار ، و آهو و گاو كوهى ، آنچه حاضر باشد بپزند و بكوبند ، و با روغن زيت بر سر او نهند سخت نافع باشد .
و بگيرند حاشا و سعتر ، و زوفاء خشك و پوذنه همه يا آنچه حاضر باشد ، اندر سركه بجوشانند و بپالايند ، ابرو و پيشانى بدان سركه مىمالند ، و از آن سركه ببينى برمىكشند و مىبويند تا رطوبتها از راه بينى فرود آيد ؛ لكن سركه ببينى بركشيدن از پس چهل روز صواب باشد .
و خردل به سركه سوده طلى كردن و مرزنگوش و حرمل و قيسوم ، و سذاب اندر آب پخته به آتش گز ، بخار آن سود دارد .
و اندر لقوه تشنجى ، نخست عضلها را نرم بايد كرد ، پس ماده را تحليل كردن و روغن پيه بط ، و پيه مرغ اندر صدغها و مهرهاء گردن ماليدن ، و اين گوشتها كه ياد كرده آمد ، عضلها را نرم كند . و از بهر عضلهاء چشم ، دماغ را با يارج فيقرا مركّب با شحم حنظل و بحبّ قوقايا ، پاك بايد كرد . و غاليه و روغن بان ماليدن سود دارد .
محمّد زكريا مىگويد ، طعام از وى باز گيرند تا تن او گرم شود و رگها خالى ، پس روى ببخار آفتابهء آرد كه داروهاء لطيف در وى
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 296
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٢٩٦