و مادهء آن سوداء سوخته باشد ، يا صفراء سوخته و بدان ماند ، كه صبارا نام قرانيطس است كه با مانيا باشد ، و قرانيطس نام ماليخوليا است كه با آماس غشاء دماغ باشد .
علامات آنست كه هر چه بشنود ، جواب درخور آن ندهد ، و فرامشكار باشد ، و تب سخت گرم باشد ، و چشمها سرخ و بگرانى گشايد ، و بعضى را چشم زرد باشد ، و زبان خشك و درشت ، و بعضى حركتها كمتر كنند ، و هذيان بيشتر گويند و باشد كه هم از حركت و هم از گفتار عاجز شوند ، و زئبر از جامه برچيدن برگيرند .
علاج اين علت ، علاج قرانيطس صفرايى باشد و مبالغت كردن در آن و او را ببايد بست تا اضطراب نكند .
باب چهارم از جزو دوم از گفتار اوّل از كتاب معالجات اندر علة جَمْرَه و قوباء دماغ
اين علت اندر گوهر دماغ افتد و كودكان را بسيارتر افتد ، و سبب آن قوت صفرا باشد .
علامات آن ، ز اندرون سر سوزشى قوى باشد ، و پوست روى سرد شود ، از بهر آنكه حرارت ميل ز اندرون سر دارد . و رنگ روى زرد باشد ، و تب سخت گرم باشد ، و دهان و زبان خشك ، و بيشترى روز سوم بكشد ، و اگر از آن بگذرد ، اميد خلاص باشد .
و علامت آنچه كودكان را افتد ، آنست كه قحف دماغ ، چون فرونشسته باشد ، و چشمها كوچكتر شود و دور اندر افتد ، و بشره خشك باشد .
علاج آن علاج صبارى است بعينه . و كودكان را سپيدهء خايهء مرغ ، با روغن گل بياميزند . و بر سر نهند سرد كرده ، و هر ساعت برمىدارند و سرد مىكنند و باز برمىنهند . و آب گشنيز تر ، و آب برگ خرفه ، و آب كوك ، و آب كدو فشارده با روغن گل آميخته ، هم برين گونه برمىنهند .
باب پنجم از جزو دوم از گفتار اوّل اندر علة ليثَرغس
ليثرغس ، سرسام سرد را گويند . آماس بلغمى باشد اندر گوهر دماغ .
جملهء اطبّا چنين گفتهاند كه اين آماس ، اندر مجارى دماغ باشد ، نه اندر غشا باشد ، و نه اندر گوهر دماغ . از بهر آنكه ، مادهء اين علت بلغم است ،