و آنجا كه بدارو اندر بينى چكانند حاجت آيد ، نخست دارو با روغن گل اندر چكانند يا با شير پس با عصاره چگندر ، پس با آب مرزنگوش .
و آنجا كه بداروى مسهل حاجت آيد و خواهند كه دماغ و همه تن را از اخلاط سوخته پاك كنند و خاصه كه اگر با آن مادّهء غليظ باشد موافقتر چيزى حب ايارج باشد و حب قوقايا و حب اسطوخودوس و نقيع صبر اندر آب كسنه .
و اگر اخلاط رقيق باشد مطبوخ هليله و شراب بنفشه و مطبوخ شاهتره و مطبوخ خرماء هندى و مطبوخ خيارشنبر هريك با مقدارى سقمونيا كفايت باشد . و اگر خلط غليظ باشد ايارج لوغاديا و ايارج جالينوس و ايارج روفس ، و حبهاء كه بحجر لاژورد و حجر ارمنى و خربق و شحم حنظل قوت داده باشند موافقتر .
و اندر علاج آماس گرم ابتدا بداروى سرد بايد كرد و بتازى آن داروها را رادع گويند ، با سركه و روغن گل . و اگر درد صعب باشد سركه از آن دور دارند و روغن گل سرد كرده بجاى آن به كار دارند ، يا سركه اندكتر كنند خاصه آنجا كه احتمال كند و آب عنب الثعلب و فوفل و صندل و شياف ماميثا و گل ارمنى و عدس مقشر موافق باشد .
و داروهاء مخدّر چون پوست خشخاش و افيون دور دارند ، الّا آنجا كه ضرورت باشد .
و روغن بابونه قوت مخدّرات بشكند . و داروى پزاننده و تحليلكننده آماس گرم را ، كشك جو و بيخ كرفس بپزند و با روغن بابونه ضماد كنند ، و اگر ماده غليظتر باشد ، بيخ كرفس و بيخ باديان و سبوس و خطمى و اكليل ملك و اقحوان و تخم كرفس و تخم باديان بپزند و بدان تنطيل كنند و ضماد كنند ، و روغن شبت ، محلّلى نيكست .
و اما اندر آماسهاء سرد ، ماء الاصول با روغن بيدانجير كه با روغن بادام طلخ و روغن زردآلو طلخ و ايارج فيقرا دادن صواب باشد و از رادعات ، روغن گل با پوذنه و حاشا و جندبيذستر موافق باشد . پس عنصل و سركهء آن دادن و ضماد كردن و غرغره كردن موافق باشد .
و آنجا كه علت دماغى باشد شراب مسكر ، سخت بد باشد و گرمابه نيز موافق نباشد .
و آنجا كه اندر غشاء دماغ علتى باشد آب ، سخت زيانكار باشد و حبهاء شبيار كه از بهر صداع سازند حبها بزرگ بايد كرد و بشب بايد داد تا بر آن خسبند تا اندر معده دير بماند و فعل آن پديد آيد .
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 261
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص٢٦١