فعلى پديد آرندهاند و اثركننده .
و مزاج تر و خشك هريك همچون فرعىاند كه از مزاج گرم و سرد ، پديد آيد . و بدين سبب طبيبان مزاج گرم و سرد را الكيفيتان الفاعلتان گويند و تر و خشك را الكيفيتان المنفعلتان گويند .
و دليل راستى اين معنى آنست كه مىبينيم كه هرگاه مدّت مزاج گرم ، دراز گردد ، خشكى به تبع آن پديد آيد ، از بهر آنكه مزاج گرم ، ترى را مىگدازد و تحليل مىكند و هرگاه كه مدت مزاج سرد دراز گردد ترى به تبع آن تولد كند ، از بهر آنكه هر روز از غذاها و تدبيرها ، ترى فاضل آيد و هيچ تحليل نپذيرد ، ترى بسيار گردد .
و معنى آنچه گفتيم كه سوء المزاج خشك ، سبب حس الم به عرض است ، آنست كه خشكى فراز هم آرنده است و بدين طريق كنارهاء عضو را كشيدن گيرد و اين تفرق الاتصال باشد ، و بسبب تفرق الاتصال حس الم يافته شود ، پس سوء المزاج خشك سبب حس الم به عرض است و بذات ، تفرق الاتصال .
و نزديك جالينوس ، چنانست كه سبب ذاتى حس الم را تفرق الاتصال است ، پس مىگويد ، حس الم مزاج سرد و گرم همه بسبب تفرق الاتصال ، يافته شود ، از بهر آنكه گرمى محلّل است و تحليل ، تفريق باشد .
و سردى ، اجزاء اندامها فراز هم آرد و هر جزوى كه بجزوى ديگر نزديكتر آيد بضرورت از جزوى ديگر دور تر شود و دورى تفرق الاتصال باشد . پس حس الم از تفرق الاتصال است ، نه از مزاج .
و اندر ادراك محسوسات ، ازين نوع تعليل مىكند ، اندر ادراك بصر مىگويد ، سپيدى مفرق است و سياهى ، جامع . و اندر حس سمع مىگويد ، الم سمع از آوازهاى قوى بسبب تفرق الاتصال باشد .
و اندر حس بوئيدن همچنين مىگويد ، الم حساسيت بوئيدن از بويهاء قوى ، بسبب تفرق الاتصال باشد .
و اندر حس ذوق مىگويد ، ترشى و شورى مفرّق است و عفوصت جامع و تحقيق اين بر طبيب نيست .
ليكن اينقدر ببايد دانست كه الم هموار باشد ، و تفرق الاتصال ، اندر سطحى متصل هموار نباشد ، پس اوليتر آنست كه گويند ، سبب حسّ الم ، جمع سوء المزاج است با تفرق الاتصال .
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 169
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص١٦٩