اندر يك انگشت باشد .
پس آنچه از استوا و اختلاف جويند ، چهار نوع است ، يكى مستوى و سه مختلف .
و آنچه از نظام و بىنظام جويند ، نوعى است از مختلف ، از بهر آنكه اين نظام ، نظام اختلاف است ، و اين دو گونه باشد :
يكى آنكه نبض مختلف باشد و اختلاف آن با نظام باشد ، چنان كه آن اختلاف هم بر آن سان باز مىآيد و اين دو نوع باشد :
يكى آنكه اندر يك باب ، مختلف باشد و هم آن اختلاف هم بر آن نظام باز مىآيد .
و دوم اندر دو باب مختلف باشد يا اندر بيشتر و هم آن اختلاف هم بر آن نظام باز مىآيد ، مثلا اندر ميان چند نبض راست ، يك نبض مختلف افتد ، يا اندر پنج نبض دو نبض مختلف افتد ، اختلاف هريك اندر بابى ديگر باشد ، لكن بر يك نسق باز مىآيد ، آن را مختلف با نظام گويند و اگر هم بر آن نسق باز نيايد نامنتظم گويند .
و استوا و اختلاف اندر پنج بابست ، يا اندر عظيمى و صغيرى يا اندر سرعت و بطى يا اندر تفاوت و تواتر ، يا اندر صلابت و نرمى .
و هرگاه كه همه نبضها يا اجزاء يك نبض اندر يك باب ازين بابها مانند يكديگر باشند ، آن را مستوى مطلق گويند . و اگر از پنج نبض ، يك نبض از بابى ديگر شود يا از اجزاى يك نبض يك جزو از بابى ديگر شود و ديگرها مانند يكديگراند ، گويند مستوى است اندر فلان باب ، اندر قوت يا اندر سرعت يا اندر غير آن .
و اگر مثلا از پنج نبض ، يكى يا دو مخالف آيد ، گويند مختلف است اندر فلان باب و فلان باب .
و اختلاف كه ميان نبضها بسيار افتد دو گونه باشد ، يكى بتدريج و ديگر بىتدريج .
و بتدريج آن باشد كه مثلا از سريع آغاز كند و سرعت بتدريج كمتر مىكند تا به حدى باز آيد كه آنجا بسر باز شود ، اگر هم برين نسق كه آمده باشد ، بسر باز شود ، مختلف منتظم گويند و متصل نيز گويند و اگر خلافى كند ، مختلف نامنتظم گويند .
و مختلف منتظم هرگاه كه بسر باز خواهد شد ، بدان نبض سريعتر يا عظيمتر يا غير آن باز شود . لكن باژگونه باز شود ، و اين را عايد گويند ، يعنى بازآينده از كوچكتر به بزرگتر .
و اختلاف كه اندر اجزاء يك نبض افتد ، شش نوع است :
يكى اندر نهاد رگ و اين اندر زير انگشت چنان نمايد كه يك جزو ، ميل سوى راست دارد ، مثلا و ديگرى
الأغراض الطبية والمباحث العلائية ( فارسى ) — صفحة 120
مساهمون: اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
ص١٢٠