باب على حرف الهاء
هندبا
هندبا « 1 » بپارسى كسنى است ، و او بكاهو نزديك است ، و ليكن سردى و رطوبتش كمتر است ، و غذا كمتر و اندر او تلخى است ، سدد جگر و سپرز بگشايد ، و آبش يرقان را نيك بود ، خاصه با آب رازيانهى ترّ ، و آب او چون با خيارشنبر بخورند آماسها را كه اندر افزار شكم بود ببرد و گر از بيرون طلا كنند با صندل آماسهاى گرم بنشاند و گرمى جگر را نيك بود ، و تبش معده را كه تيزى كند و آنكه اندر زمستان رويد ترّتر و سردتر ، و آنكه اندر تابستان رويد اندكى گرمى و خشكى دارد ، و تخمش بگرمى و سردى معتدل است ، و طعمش تلخ است ، و هر تبشى را كه مردم از گرما يابد نيك است ، و مادهيى كه بمعده همىريزد بنشاند ، و بيخش گاز كژدم را سود كند ، خاصه آن كسنى دشتى كه نامش طرشقوق « 2 » است ، و گر آبش با آرد جو بر معده نهند خفقان را بنشاند ، و همه آماسهاى گرم را نيك است .
هليون
هليون « 3 » گرم است اندر درجهى اوّل و معتدل است ، و او را مارچوبه خوانند ، طبيعت نرم گرداند ادرار بول آرد ، و اندر « 4 » باه بفزايد و سدد جگر و سپرز و كلى بگشايد ، و
هامش
( 1 ) - بكسر ها و دال و مد و قصر الف عربى است و فارسيس كاسنى يا كسنى كه معروف است و در بيشتر بلاد بهم مىرسد و از برى و بستانى اقسام بسيار است بستانى را كاسنى و برى را طرخشقوق نامند .
( 2 ) - در مخزن طرخشقوق ضبط كرده و آن كاسنى برى است كه بقلة اليهوديه هم گويند .
( 3 ) - بفتح هاء ريشهيى است كه مارچوبه و به عربى خشب الحية گويند . ت .
( 4 ) - نص : و اندره .