شاهسفرم
شاهسفرم « 1 » ضيمران « 2 » باشد بتازى و ريحان « 3 » و او گرم و خشك است اندر درجهى اوّل ، و بعضى گويند سرد و خشك است اندر درجهى اوّل ، و تخمش سرد كند اسهال مرّى « 4 » را خاصه كه بريان كنند و بروغن گل فراز گيرند ، و به آب سرد بخورند ، و حاجم « 5 » گرم و خشك است اندر درجهى اوّل و سدد دماغ بگشايد .
شهبانو
شه بانو « 6 » گرم و خشك است اندر درجهى دوم ، تحليلى كند لطيف ، و جلاى هستهاش « 7 » نفخ را و بادها را بگشايد از رحم ، و لعاب را كه از دهان كودكان آيد سود كند چون به زير سرشان بازنهند ، و هر علتى كه مغز را افتد از سردى آن را سود كند ، چون فالج و لقوه و صرع و نسيان .
هامش
( 1 ) - بفتح و كسر ها و فتح فاء و راء معرب شاهسپرم بمعنى سلطان الرياحين كه معروف بنازبوست و ريحان مطلق را هم گويند .
( 2 ) - بفتح ضاد و ميم و ضومران به همين حركت در لغت بمعنى نوعى از ريحان نوشتهاند .
( 3 ) - گياه خوشبوى بطور مطلق و نوعى از ان گياه كه شاهسفرم باشد .
( 4 ) - منسوب بمرة كه بر خلط صفرا و سودا اطلاق مىشود .
( 5 ) - كذا . و محتمل است كه حماحم بوده و تحريف شده باشد و حماحم بنا بنوشتهء صاحب مخزن حبق بستانى است و در شام حبق نبطى . و مؤلف چون شاهسفرم را كه حبق بستانى است ذكر كرده خاصيت حماحم را نيز كه حبق نبطى است بالتبع ذكر كرده است .
( 6 ) - در مخزن شباهبانك و شابانك و غابانك ضبط شده و معربش شاهبانج و آن بنفسج الكلاب است كه به فارسى تسسگ گويند و جمسفرم برى و قسوة ( * ) الكلاب نيز نوشتهاند .
( * ) به خط مرحوم بهمنيار به فاء هم خوانده مىشود در مخزن به صورت فوق است .
( 7 ) - نص : « هستش » نوشته است .