خس
خس « 1 » كاهو بود ، و حكيم سريفركوادت گويد فاضلترين همه بقولها خس است ازيرا كه مزاج وى سرد و ترّ است اندر آخر درجهى دوم ، و او بهست از همه بقولها به غذا ، و او خوش تر است از طعامها ، و خونى كه از او خيزد به از آن خونهاست كه از دگر بقولها خيزد ، و حرارت معده بنشاند ، و تشنگى ببرد ، و شهوت جماع ببرّد خاصه تخمش و هركه را مزاج سرد بود بايد كه با كرفس و نعنا خورد خمار ببرد چون از پس سيكى بخورد خمار بدان كس هيچچيز نتواند كرد ، و دشتى از او سرد و لطيف است ، نيش زخم كژدم را نيك باشد و آن زنبور و مار ، و تشنگى بنشاند ، و آماسهاى گرم ساكن كند ، و شيرى كه از او بگيرند ريشها را ببرد كه اندر طبقهى قرنى چشم بود ، و ثابت بن قرّه « 2 » گويد كه اگر شير كاهو بگيرند و اندر شير زنان كنند ، و اندر چشم ريزند چشم را روشن گرداند ، و ريشى كه اندر چشم بود ببرد ، و درشتيى كه از بيرون بود همچنين ببرد ، و حكايت كنند از جالينوس كه كاهو چشم درست را ضعيف كند ، و چشم تاريك را روشن آنكس را كه آن تاريكى از رطوبت بود ، و معدهى گرم را موافق است و شكم را باعتدال نرم كند ، و كسى كه بسيار خورد لابد كه چشم تاريك كندش ، و شهوت جماع ببرد ، و خواب آورد و خلطى محمود انگيزد ، و صفرا را نيك بود ، و اندر معده بسيار بنپايد .
خبازى
خبازى « 3 » بپارسى پنيرك است و او سرد و ترّ است اندر درجهى اوّل ، زود از معده
هامش
( 1 ) - بتشديد سين بر وزن نص : عربى است .
( 2 ) - ابو الحسن ثابت بن قرهحرانى طبيب و فيلسوف و از مؤلفين و مترجمين نامى عصر عباسى و از خواص معتضد باللّه ، ولادتش در سال 221 در حران و وفاتش در سال 288 در بغداد بوده است .
( 3 ) - بضم خاء و تشديد باء و زاء بالف زده : پنيرك و نان كلاغ و خيرو و در عربى خبازه هم گويند . ت .