گستاخى هم نبايد كردن بدين دارو بدانش خويش ، الا بتفكر بسيار و رقيه عنقا « 1 » ، و نوعى دگر باشد آن را مشبّك « 2 » خوانند ، و او ببسّد ماند وزن جوى از او بكشد و دون جوى نكشد ، كه كم بود ، و جنسى دگر است اسريق « 3 » گويندش و هم اندر سنبل يابند « 4 » بعود قمارى « 5 » ماند ، از او نيم دانگ بايد تا بكشد و جنسى دگرش بوج « 6 » ماند شربتى از وى كه بكشد نيم دانگ سنگ زر است « 7 » و آن جنس كه بمارچوبه « 8 » ماند دانگى و نيم بكشد ، و اينهمه كه گفتيم هريك را اندر ميان تفاوت است و هم كشنده است ، و سيم جمله آنست كه دير كشد ، و نكايتش « 9 » بر يك اندام باشد آن يك اندام را بزيان آورد ، پس چون آن يك اندام را بزيان آرد مزاج بگردد ، و مردم را بكشد ، و آن چون خربقست « 10 » و ذراريح « 11 » و خرگوش آبى « 12 » كه چون كسى او را بخورد سعالى بر او افتد ، و خون بريم از برش همى برآيد بسعال ، ريمى ببلغم آميخته ، يا نزلهيى اندر سرش بگيرد ، و پس بشش افتد ، و شش را بزيان آورد . فيثاغورس « 13 » چنين گويد كه
هامش
( 1 ) - رقيه بضم اول بمعنى افسون و عوذه و عنقا نام مرغى است كه هيچگاه ديده نشده است و رقيه عنقا ظاهرا كنايه از كارى است كه محال باشد چنان كه گرفتن عنقا بوسيله افسون و عوذه محال است .
( 2 ) - بصيغهء اسم مفعول از باب تفعيل بمعنى چيزى كه پنجرهمانند باشد .
( 3 ) - ضبط و تلفظ اين لفظ مجهول مانده است .
( 4 ) - ش : آن نيز در ميان گياه سنبل مىرويد و در انجا يافته مىشود .
( 5 ) - عود چوب درختى است معطر و قمارى منسوب است بقمار بفتح و كسر اول نام موضعى در هند ، و گفتهاند اصلش قامرون معرب كامرون است .
( 6 ) - بفتح واو گياهى است كه در آب مىرويد و فارسيش را سوسن زرد نوشتهاند .
( 7 ) - اين كلمه در « نص » درست نيز خوانده مىشود .
( 8 ) - فر : دوايى است دافع سموم كه به عربى هليون و به فارسى مارگيا گويند . ص : مارچوبه غير از مارگيا است و دو چيزند نه يك چيز .
( 9 ) - بكسر اول : ريش ساختن و آزار و آسيب و گزند رسانيدن .
( 10 ) - فر : بر وزن احمق نباتى است سياه و سفيد كه بگيلانى پلاخم گويند . ت .
( 11 ) - جمع ذراح و ذروح و ذريح بر وزن تفاح و سبوح و سكين : حشرهيى است كه به فارسى الاكلنگ گويند . ت .
( 12 ) - ارنب بحرى كه بهندى كاسا گويند .
( 13 ) - بكسر راء نام حكيم و فيلسوف رياضىدان يونان كه در 680 و بروايتى 572 پيش از ميلاد تولد و در 590 و بروايتى 472 وفات يافته است .