و دام و مار و مانندهى اين ، و چون آنكه بنيش زنند ، چون جرّاره « 1 » و كژدم و زنبور ، و ديگر آنست كه نكايتش بدان در است كه بخورند « 2 » چون زهرهاى نبات يا آن زهرها كه از سنگهاى معدنى خيزد ، و از جملهى اين زهرها كه بخورند « 3 » بعضى آنست كه بجوهر خويش نكايت كنند ، پس آن بسيارش و كوچكش « 4 » زهر باشد ، چون بيش و هلهل « 5 » خاصه ، و آن دگر نوعهاش كه از پنج نوع است ، و بترين اين نوعها هلهل است زودكشتر ، و او را اندر ميل سنبل « 6 » يابند بعنبر ماند ، و كمتر از خرد لكى از وى مردم را بكشد ، و باشد كه بويش بكشد ، و گر كسى را نكشد لابد اندر دق « 7 » افكند يا از سل « 8 » ، و چنين گويد ديسقورديوس كه بيش پنجگونه است يكى را حددى « 9 » گويند ، و او سست است بر دو رنگ زرد و سپيد ، و دوم را شدهه « 10 » خوانند بمارچوبه
هامش
( 1 ) - بر وزن طياره نوعى از كژدم كه دم خود را بر زمين مىكشد .
( 2 ) - يعنى زيان رسانيدنش در صورتى است كه آن را بخورند و نكايت بكسر اول بمعنى ريش ساختن و آسيب و گزند رسانيدن است .
( 3 ) - نص : قسمتى از اين جمله مكرر نوشته شده است و ان مكرر را حذف كردهايم .
( 4 ) - كوچك در اينجا بمعنى اندك استعمال شده است .
( 5 ) - بفتح دوها و بكسر آن دو و بفتح اول و كسر دوم به سه قسم ضبط كردهاند و هلاهل بر وزن منازل هم گويند در لغت بمعنى زهرى ضبط شده است كه در ساعت بكشد و هيچ ترياق علاج آن نكند و در فرهنگ مخزن نوعى از بيش نوشته شده است كه بويش آدمى را مىكشد .
( 6 ) - در متن هيل * سنبل بدون واو عاطفه نوشته شده و صحيح با واو است و مقصود از جمله آنست كه اين قسم بيش در ميان گياه هيل و گياه سنبل به جهت مشابهتى كه به آن دو دارد يافته مىشود چنان كه قسم شبيه بزردچوبه و زنجبيل آن را هم نوشتهاند كه گاهى در ميان زردچوبه و زنجبيل يافته مىشود و بايد در تشخيص آن دقت نمود .
( 7 ) - بكسر اول خستگى مفرط بدن كه مبتلا بدان به صورت مدقوق مىنمايد و در جوانى حالات پيران از او مشاهده مىشود و بدين سبب آن را دق الشيخوخة نيز گويند .
( 8 ) - بكسر اول در لغت بمعنى لاغرى و نزارى و در طب پيدا شدن قرحه است در ريه كه تب دق و لاغرى لازمه آنست .
( 9 و 10 ) - ضبط اين كلمات بطور دقت در مآخذ موجوده يافته نشد شدهه را كاتب نسخه بضم شين و سكون دال معرب ساخته * اين كلمه را مرحوم بهمنيار در متن به ميل تصحيح كردهاند ولى در حاشيه به همين صورت هيل است . در نسخهء چاپ اروپا و نسخهء خطى هم ميل است .