را كه اندر باب گذشته ياد كرده آمد تن مردم را و تن ديگر جانوران را و مايهء دوم اندامهاى يكسان است و اندر بعضى اندامهاى يكسان چون استخوان و گوشت و پوست مايهء خاكى بيشتر است و اندر بعضى چون خون و ديگر خلطها چون صفرا و سودا و بلغم مايهء آبى بيشتر است و اندر روح مايهء هوائى بيشتر است و اندر استخوان مايهء خاكى بيشتر است از آنكه اندر گوشت و اندر گوشت بيشتر از آنست كه اندر مغز و همچنين اندر ديگر اندامهاء يكسان هر مايه باندازهء ديگر است و اعتدال و تن درستى هر اندامى اندر آنست .
و ببايد دانست كه آتش دشمن آبست دشمنى تمام از بهر آنكه بگرمى و خشكى ضد اوست و دشمن زمين است نه دشمنى تمام از بهر آنكه بگرمى تنها ضد اوست و همچنين دشمن هواست نه دشمنى تمام از بهر آنكه به خشكى تنها ضد اوست و هوا دشمن زمين است دشمنى تمام از بهر آنكه بگرمى و ترى ضد اوست و دشمن آتش
هامش
- در آنها هوا و آتش غلبه دارد ، مواد قابل احتراق را تشكيل مىدهند . اشكال بزرگى كه در اينجا هست اينست كه بدانيم چگونه هوا و آتش كه هر دو فرار مىباشند ممكن است به تمام اجسام چسبيده و جزء متشكلهء آنها گردند . اينكه گفتيم كليهء اجسام ، براى اينست كه نه تنها در مواد قابل احتراق ، مقدار زيادى هوا و آتش موجود است بلكه در ساير مواد نيز اين دو عنصر وجود دارند ، ولى اجسامى كه غير قابل احتراق و بسيار پايدار مىباشند ، هوا و آتش را بطور خيلى محكم به خود متصل نمودهاند . مادهء معروف فلوژيستيك در حقيقت مخلوطى از هوا و آتش مىباشد كه با اجسام مختلف آميخته شده است .
مىدانيم كه آتش وقتىكه به هوا برسد حالت ارتجاعى آن را از بين مىبرد ، و تجربه نشان مىدهد كه در حرارت شديد هوا آنقدر رقيق مىشود كه حالت ارتجاعى خود را از دست داده ، و در اين حال مىتواند بدون مقاومت به شكل ثابتى باجسام بچسبد و داخل در تركيب آنها شود پس هوا بوسيلهء آتش در اجسام نفوذ پيدا كرده جزء متشكلهء آنها مىشود ( و اين مطلب را جرجانى در بحث مربوط به آتش گفته است ) ضمنا بايد دانست كه اين هواى تغيير حالت يافته و داخل در تركيب اجسام شده ، غير از هوائى است كه در بسيارى از اجسام به صورت پراكنده و منتشر وجود داشته ، و در خلل و فرج آنها ، طبيعت و خاصيت اصلى خود را حفظ كرده است ، زيرا در اين صورت اخير هوا به حالت مخلوط است نه تركيب ، و علاوه بر اين بطور خيلى ضعيف باجسام متصل مىباشد ، درصورتىكه هواى تركيبى بطورى جزء ذرات اجسام شده است كه گاهى به هيچ وجه نمىتوان آن را جدا كرد . »