و آب جسمى است يكسان جايگاه طبيعى او آنست كه گرداگرد همه روى زمين برآمده باشد و روى آن را پوشانيده از بهر آنكه او سبكتر از زمين است و معنى سبكترى او جز اين نيست كه بر بالاى زمين باشد و گرداگرد او درآمده ، ليكن سببى است كه پارهاى از زمين از آب برهنه است و شناختن آن سبب در علم طب نيست اندر علم طبيعى است ليكن اندر اين كتاب بدان اشارتى كرده شد تا سخن تمامتر و آراستهتر باشد .
ببايد دانست كه آن سبب عنايت ايزدست سبحانه و تعالى كه پارهاى از زمين از آب برهنه كرد تا آرامگاه آدميان و ديگر جانوران باشد و عنايت دوم آنست كه اينجا كه از آب برهنه كرد بيشتر آن از سوى شمالى كرد تا اين آرامگاه خوش تر باشد و هواى آن درستتر و صافىتر و باشندگان در آن تن درستتر و قوىتر باشند
هامش
- راجع به سردى زمين ابن سينا در فصل نهم از فن سوم از كتاب طبيعيات شفا مىگويد : « طبيعت خاك سرد است ، زيرا اگر او را بطبيعتش وا بگذارند و خورشيد آن را گرم نكند ، و سبب ديگرى در كارش نباشد ، ديده مىشود كه چون آن را لمس كنيم سرد است ، و گرم شدنش بسبب خارجى است و چگونه جز اين باشد كه سنگينى با گرمى سازگار نيست ، و كليهء اجسامى كه خاك بودن در آنها غلبه دارد بدن را سرد مىكنند . »
راجع به خشكى زمين ، بايد ابتدا معنى خشكى و ترى را بدانيم ، تا مفهوم خشكى براى زمين و ترى براى هوا يا براى آب به آن معنى كه قدما قائل بودند ( و با اصطلاحى كه عامهء مردم براى كلمهء خشكى و ترى قائلند فرق دارد ) معلوم شود ، پس گوئيم كلمهء خشكى در اصطلاح علمى قدما مرادف با كلمهء جمود در اصطلاح فيزيك امروز است ، و همانطور كه امروز مىگويند ، سنگ جسمى است جامد ، قدما مىگفتند سنگ جسمى است خشك ؛ توضيح آنكه اگر بكتابهاى فيزيك امروز مراجعه كنيم ، در نخستين صفحهء آن تحت عنوان ( حالات فيزيكى اجسام )( E ? tats physiques des corps )اختلاف اساسى بين اجسام جامد و سيال را به اين عبارت بيان مىكند كه :
« يك جسم جامد كموبيش به سختى تغيير شكل مىدهد ولى جسم مايع مانند آب به سهولت تغيير شكل داده و در هر ظرفى بريزند شكل ظرف مزبور را به خود مىگيرد ؛ اين خاصيت را كه مايعات بدون اينكه قوائى بر آنها وارد شود به سهولت تغيير شكل مىدهند سيلان نامند . »
ابن سينا در فصل نهم از فن سوم كتاب طبيعيات شفا مىگويد :
« خشكى كيفيتى است كه بواسطهء آن جسم بدشوارى قبول شكل مىكند ، و بدشوارى هم آن را ترك مىكند ؛ ترى كيفيتى است كه بواسطهء آن جسم به آسانى محصور مىشود و شكل جسمى را كه بر او احاطه دارد مىپذيرد ، و به زودى هم ترك شكل مىكند . »