اما زمين جسمى است يكسان « 1 » جايگاه طبيعى « 2 » او فرود همه است و آنجا
هامش
( 1 ) - يعنى خاك جسمى است كه كليهء اجزاء آن با يكديگر متشابه است .
قدما با تحقيقات دقيق خود كه بعدها مبناى مطالعات دانشمندان اروپا قرار گرفت ( و بوفون در كتاب تاريخ طبيعى خود بتفصيل شرح آن را داده است ) پى بردند كه صرفنظر از قسمتى از قشر زمين كه در مقام مقايسه با حجم كرهء خاك حكم پوستهء نازكى را داشته و شامل انواع سنگها و خاكها و معدنيات و مواد مختلفى برنگها و خواص گوناگون مىباشد ، قسمت اعظم كرهء خاك كه در اعماق زمين واقع است و آن را مىتوان بمنزلهء خاك حقيقى يا خاك عنصرى ناميد ، مادهايست شفاف و متشابه الاجزاء و اگر بكتب زمينشناسى جديد مراجعه كنيم ( كتاب زمينشناسى و تكامل از انتشارات هيئت مؤلفين علوم طبيعى صفحهء 16 ) خواهيم ديد در مبحث ساختمان زمين ، ضخامت پوستهء جامد را بطور متوسط 60 كيلومتر دانسته و مواد اصلى سازنده اين قشر را سيليسيوم و آلومينيوم ذكر كرده ، و در زير آن طبقهء مذاب با درجهء حرارت 1200 و بضخامت 1300 كيلومتر كه مواد اصلى سازندهء آن سيليسيوم و منيزيم است ؛ و بنابراين قسمت اعظم طبقهء ضخيمى از كرهء زمين كه شامل قشر جامد و قسمت مذاب زير آن مىباشد سيليسيم يعنى جسمى است كه در ساختمان شيشه به كار مىرود و شفاف و متشابه الاجزاء مىباشد ، چنان كه گاهى قسمتى از طبقهء مذاب درونى زمين از دهانه آتشفشانها بيرون مىريزد كه بسيار سيال بوده و بسرعت خارج شده و سرد گرديده و چون سرد شدن سريع فرصت تشكيل بلور را در آنها نداده لذا مانند شيشه از ذرات بىشكل تشكيل يافته است .
در كتاب ( گوهر مراد ) تأليف عبد الرزاق لاهيجى كه از كتب علمى قديمه است ، راجع به كرهء خاك چنين مىنويسد :
« سه طبقه است : اول طبقهاى كه محتبس گردد در اوابخره و ادخنه ( بخارها و دودها ) و در او حادث شود جبال و معادن و نباتات و حيوانات متولده ؛ دوم طبقه طينيه كه ممزوج است با آب ؛ سيم طبقهء ارض صرف كه در نهايت لطافت و شفافى است . »
بوفون كه به چهار عنصر معتقد بوده در كتاب ( تاريخ طبيعى ) مىنويسد : قشر زمين نسبت به جرم كلى يا حجم كرهء زمين در حقيقت بمنزلهء پوسته نازكى است ، و اگر بخواهيم خاك خالص يا خاك عنصرى را بشناسيم بايد ببينيم كه اين جرم كلى از چه حيز ساخته شده است . سپس مىنويسد ، طبق تحقيقاتى كه به عمل آمده ، معلوم شده است كه اين جرم اصلى از مواد شيشهاىشكل بوجود آمده ، و مقدار آن صدها هزار مرتبه بيش از مقدار موجود در قشر زمين است ، و بايد اين مواد شيشهاىشكل را بمنزلهء خاك عنصرى يا خاك خالص بشمار آورد ، زيرا اكثر موادى كه در قشر زمين وجود دارد ، اگر تجزيه نمائيم ، مواد سيال و فرارى كه با آنها تركيب شده بود خارج شده و سر انجام بموادى مىرسيم كه بوسيلهء حرارت تبديل به شيشه يا مواد شيشهاىشكل مىشود .
( 2 ) - قدما مكان هر عنصر را جايگاه طبيعى آن مىناميدند ؛ به اين ترتيب جايگاه طبيعى آب محيط بر كرهء زمين و جايگاه طبيعى هوا كرهاى است محيط بر كرهء آب ، و جايگاه طبيعى آتش محيط بر كرهء هوا مىباشد ؛ و مىگفتند جسم يا در مكان طبيعى خود هست يا نيست ، جسمى كه در مكان -