يا اينكه كلر گازى است سبز رنگ با بوى تند و زننده و وزن مخصوصش . . . است .
با كمى دقت متوجه مىشويم كه خواص مزبور يعنى طعم ، رنگ ، بو و وزن مخصوص ( كه در حقيقت سبكى و سنگينى اجسام را مشخص مىسازد ) صفاتى است كه با حواس پنجگانهء ما درك مىشود .
اگر بكتب فيزيك امروز مراجعه كنيم در اولين صفحهء آن چنين مىخوانيم « 1 » :
( فيزيك و شيمى از خواص اجسام بيجان بحث مىكند . منظور از خواص يك جسم آثارى است كه اختصاص به آن جسم داشته و بوسيلهء حواس ما درك مىشود . طبقهبندى اين آثار مختلف نخستين موضوع علم فيزيك را تشكيل مىدهد . ما با حس لمس مىتوانيم مستقيما و بدون واسطهء حواس ديگر ، اجسام را بسه دستهء : جامدات ، مايعات و گازها تقسيم نمائيم )
اين تعريف و توضيح كه در اولين صفحهء كتب فيزيك جديد به چشم مىخورد يادگارى از تحقيقات و بررسىهاى علمى قدما است ، و گرچه ظاهرا مطلبى ساده و پيشپاافتاده به نظر مىرسد ، ولى در حقيقت از نظر تاريخ علم اهميت اساسى داشته و مستلزم پژوهشهاى علمى دقيق بوده است .
توضيح آنكه قدما نيز براى هريك از چهار عنصر خواصى قائل بودند كه بوسيلهء حواس ، مخصوصا حس لمس معين مىگرديد ، و اگر بكتاب « فن سماع طبيعى » مراجعه كنيم در فصل نهم از فن سوم ( صفحهء 721 ) آنجا كه از شمارهء اسطقسات « 2 » بحث مىكند چنين مىنويسد :
« كيفيات محسوس داراى اقسام مختلف است كه حواس پنجگانه آنها را درك مىكند و ليكن كيفياتى كه مخصوص حس باصره است مانند رنگها يا آنها كه مخصوص سامعه است مانند آوازها يا مخصوص شامه است مانند بوها يا مخصوص ذائقه است مانند طعمها كيفيات مشترك نيستند يعنى همهء اجسام آن كيفيات را ندارند . فقط كيفياتى كه بلامسه محسوس مىشوند در كليهء اجسام مشتركند ، پس سزاوار است اولين اثر اجسام بسيط آثارى باشند كه بحس لمس درآيند ، نه اينكه بو و رنگ و طعم را ايجاد كنند .
كيفياتى كه بواسطهء حس لمس ادراك مىشوند چهارند : گرمى و سردى و خشكى و ترى ؛ و يك جسم بسيط هست كه خشك و سرد است و آن خاك است ، و يك جسم هست كه سرد و تر است و آن آب است ، و يك جسم هست كه تر و گرم است و آن هوا است ، و يك جسم هست كه گرم و خشك است و آن آتش است ، و اين چهار جسم بسيط عناصر و اسطقسات مىباشند »
توضيحات دربارهء چهار عنصر ( خاك ، آب ، هوا و آتش ) و كيفيات ( گرمى ، سردى ، ترى و خشكى ) آنها را در متن كتاب شرح خواهيم داد
هامش
( 1 ) - فيزيك تأليفBethencourtجلد اول صفحهء اول ( اين كتاب در كشور فرانسه و در كشورهاى فرانسوى زبان تدريس مىشود ) .
( 2 ) - قدما مايههاى چهارگانه را از نظرهاى مختلف مورد توجه قرار داده و براى هر مورد نامى به آنها دادهاند مثلا ازآنجهت كه مايههاى چهارگانه براى اجسام مركب بمنزلهء اساس و پايه مىباشد اسطقسات ناميده مىشوند و از آن حيث كه مركبات در تجزيه به آنها منتهى مىشود عناصر نام دارند ؛ و از آن نظر كه كائنات از آنها بوجود آمده است اركان ناميده مىشوند .