دماغ سرد موى سر راست باشد و ناشكسته و رنگ او بزردى و سپيدى گرايد و از هواى سرد و بوهاى سرد و از طعام و شراب سرد رنجور شود و از سر او ترىها پالايد و زكام و نزله بسيار باشد او را و رنگ چشم هيچ سرخى ندارد و رگها باريك باشد و پوشيده و خواب تمام باشد .
دماغ خشك از سروى هيچ ترى نپالايد و حاستها تيز باشد چنان كه آوازهاى نرم و بويها و طعام اندك زود دريابد و سبك خواب بود و خوابش اندك بود و موى سر زود برآيد و كثيف باشد و بر جعدى ميل دارد و زود اصلع شود .
دماغ تر حاستها كند باشد و از دماغ تريها بسيار پالايد و خواب سنگين باشد .
دماغ گرم و خشك از دماغ هيچ ترى نپالايد و حاستها تيز باشد و خواب سخت اندك باشد و موى بسيار جعد و سياه باشد و زود برآيد و رنگ روى سرخ باشد يا گندمگون و زود اصلع شود .
دماغ گرم و تر تريها كه از دماغ پالايد بقوام باشد و برنگ اثر پختگى دارد و رنگ روى خوب باشد و روشن و رگهاى چشم برخاسته و پيدا و موى سر ناشكسته باشد و ناشكافته و يا كم شكسته و كمشكن و بسرخى گرايد و از چيزهاى گرم اندكى سر او گرانى كند و پالودن ترىها زياده گردد تا بدين حال باشد اندر گرمى و ترى از اعتدال بس دور نباشد و هرگاه كه از اعتدال دور باشد باد جنوب و گرمابه و همهء چيزهاى گرم و تر سخت زيان دارد و بيماريهاى سرد بسيار افتد و ترى بسيار پالايد و بيدار كم تواند بودن و اگر خواهد كه بخسبد خوابهاى شوريده و خيالهاى بسيار بيند و حاستها كند باشد و اگر حرارت غلبه دارد نشانههاى حرارت پيداتر بود و اگر ترى غلبه دارد نشانههاى ترى پيداتر باشد .
دماغ سرد و خشك رنگ روى تيره باشد و همهء چيزهاى سرد زيان دارد و اندكى سبكسار باشد و اندر جوانى حاستها تيز باشد و پس از آن تيرگى پديد آيد و موى سر ضعيف باشد و رنگ او بزردى گرايد و زود سپيد شود و اگر خشكى
اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: سيد جواد مصطفوى
ص٩٨