مزاج پسران اندر سالهاى طفلى و كودكى گرم و تر باشد ايشان اندرين سالها بهتر پرورند و بيشتر بالند و مزاج دختران اندر سالهاى طفلى و كودكى سرد و تر باشد و اندر سالهاى جوانى گرم و تر باشد و اندر سالهاى جوانى بيشتر بالند و اندر همهء سالها كارهاى قوت حيوانى و نفسانى از مردان بيشتر آيد و قوت حيوانى قوت حرارت و قوت حركت رگها را گويند و اين قوت از دل خيزد و قوت نفسانى قوت حس و حركت را و قوت تفكر و تدبر را گويند و اين قوت از دماغ خيزد ، و مزاج زنان بقياس با مزاج مردان سرد و تر باشد و بدين سبب به قوت حيوانى و نفسانى از مردان بازپستر باشند و رگهاى ايشان باريكتر باشد و مسام ايشان بستهتر و گوشت اندامهاى ايشان برهم نشستهتر و نازكتر تا بدين سبب مايههاى خام اندر تن ايشان بيشتر گرد آيد و كمتر تحليل پذيرد يعنى كمتر خرج شود و مردان بسبب آنكه مزاجهاى ايشان گرم و خشكتر است قوتهاى حيوانى و نفسانى ايشان فزون است و رگهاى ايشان فراختر و مسام ايشان گشادهتر و كارها و تدبيرها و انديشههاى ايشان بهتر و درستتر آيد و همچنين مردان بتن سختتر باشند و خلطهاى خام اندر تن ايشان كمتر گرد آيد و بتحليل بيشتر خرج شود در همه وقت .
باب 5 - اندر شناختن مزاج فربهى و لاغرى
- تنهاى مردم بعضى فربه است و بعضى لاغر و بهرهء معتدل ميان اين و آن و بهرهء اندامهاى آگندهتر است و گوشت آن سختتر و بهره هست كه به آن سختى و آگندگى نيست .
اما فربهى دو گونه باشد يكى از بسيارى گوشت و ديگر از بسيارى پيه و آنچه از بسيارى گوشت باشد مزاج او گرم و تر باشد و آنچه از بسيارى پيه باشد مزاج او سرد و تر باشد ؛ و لاغرى هم دو گونه است يكى از كم گوشتى باشد و ديگر از كم پيهى اما آن را كه گوشت كمتر باشد سردى و خشكى بر مزاج او غلبه دارد و آن را كه پيه كمتر باشد گرمى و خشكى غلبه دارد و فربهى كه مادرزادى باشد سردى و ترى بر مزاج او غلبه دارد و رگها اندر تن او باريكتر باشد و خون اندر تن وى اندك باشد و بدين سبب بر گرسنگى صبر نتواند كرد و همچنين كسى كه مزاج او گرم باشد پيه