ناميده مىشد ؛ مثلا هيپوفيز غدهايست كه فعاليت آن از يك طرف مستلزم بالا رفتن متابليسم بازال ، و از طرف ديگر نقصان دفع آب از كليه و بنابراين تجمع آب در بدن مىشود « 1 » و به اين ترتيب كسانى كه فعاليت غدهء هيپوفيز در آنها غلبه دارد مزاجشان گرم و تر است .
باب 3 - اندر شناختن مزاجهاى اصلى
- هرگاه كه مزاج اصلى يعنى مادرزاد به خشكى گرايد آن تن اندر همهء سالهاى عمر بجوانان ماند و اگر اين مزاج بسردى گرايد يا به ترى اندر همهء سالها به پيران ماند و هر تن چون اندر عمر بدان سال رسد كه مزاج او اندر آن سال مانند مزاج اصلى باشد حال وى بد شود و به بيمارى گرايد از بهر آنكه چون دو مزاج از يك گونه بر يك تن گرد آيد از اعتدال بيرون شود چنان كه اگر مثلا مزاج اصلى گرم و خشك باشد چون از حدّ كودكى بيرون شود و بجوانى رسد بدحال شود از بهر آنكه مزاج جوانى گرم و خشك باشد پس هر دو مزاج گرم و خشك چون بيكبار بر تنى پديد آيد آن تن را از اعتدال بيرون برد و هر تنى كه در عمر بدان سال رسد كه مخالف مزاج اصلى او باشد در آن سال نيكحالتر باشد چنان كه اگر مزاج اصلى او مثلا سردتر باشد چون بجوانى رسد معتدل شود از بهر آنكه مزاج سالهاى جوانى گرم و خشك باشد كه ضد سردى و ترى است . و اگر مثلا مزاج اصلى گرم و تر باشد اندر سالهاى كهلى نيك حالتر باشد از بهر آنكه مزاج سالهاى كهلى بقياس بمزاج سالهاى جوانى سرد و خشك باشد بدين سبب معتدل گردد .
باب 4 - اندر شناختن مزاج مردان و زنان
- مزاج مردان بقياس بمزاج زنان گرم و خشك است بدين سبب قوتهاى مردان اندر همهء كارها قويتر باشد و هرگاه كه مزاج گرم و تر باشد كارهاى قوت طبيعى تمامتر آيد و قوت طبيعى قوت پروردن و باليدن و غذا پذيرفتن را گويند و آن قوت از جگر خيزد و از بهر آنكه
هامش
( 1 ) - عصارهء قاچ خلفى هيپوفيز دفع بول را كم كرده و مخصوصا مانع دفع آب از بول مىشود ، و به اين جهت در پولىاورى ديابت بيمزه( diabete insipide )اثر واضح ضد ديورتيك داشته و براى درمان اين بيمارى تجويز مىشود ( فيزيولوژى هوسه جلد 1 صفحهء 687 )