العمل مواد غذائى در بدن يكى از بزرگترين مدارك تشخيص در دست پزشكان خواهد بود .
براى درك اهميت اين مطلب ، فرض مىكنيم شخصى متابليسم بازالش اندكى بالاتر از طبيعى است ؛ براى چنين شخصى رژيم غذائى زير را دستور مىدهيم :
آش زرشك يا آش آبغوره بعنوان سوپ قبل از غذا و سپس كباب ماهى تازه و خوراكى از سفيدهء تخممرغ ، اسفناج پخته ، كدوى پخته يا ريواس پخته و بعنوان دسر هم ميوجاتى مانند هلو و آلو و نظاير آنها ؛ كليهء اين مواد غذائى باصطلاح قدما سرد هستند ، و مسلما متابليسم بازال را پائين آورده ، بهطورىكه ممكن است در شخص مزبور كه هيپرتيروئيدى دارد باعث شود كه متابليسم بازالش از حد متوسط نيز كمى پائينتر آيد ؛ و اگر پزشك از خواص مواد غذائى مزبور بىاطلاع باشد حكم خواهد كرد متابليسم اين شخص كمتر از طبيعى است ، درحالىكه چنين نيست ، و پزشكان قديم در موقعيتى نظير اين مورد اشتباه نكرده و حكم به سرد بودن مزاج شخص مزبور نمىدادند ، زيرا براى تعيين گرمى و سردى مزاج در اشخاص ، رعايت تأثير نوع غذاها كه اولين شرط از شرايط اندازهگيرى متابليسم بازال است ، كاملا مورد توجه آنان بوده است .
قبلا گفتيم كه پزشكان قديم از راه حس لمس و دريافت گرمى و سردى در بدن اشخاص ، تشخيص گرمى و سردى مزاج را در آنها مىدادند ، ولى شرط اين بود كه اين گرمى و سردى بسبب عوامل عارضى خارجى ايجاد نشده باشد ؛ براى تأييد مطلب بكتاب خلاصة الحكمة مراجعه مىكنيم .
در صفحهء 194 اين كتاب چنين مىنويسد :
« چون لمس نمايد و منفعل گردد لامس از ملموس بسخونت و گرمى در بلدان معتدلة الهوا دلالت مىنمايد بر حرارت مزاج ملموس و اگر منفعل گردد از آن ببرودت دلالت مىكند بر برودت مزاج او بدون اينكه بسبب امر خارجى عارضى آن را سخونت و برودت عارض شده باشد . »
و اين اسباب خارجى عارضى را نيز جداگانه در فصلى ذكر كردهاند ؛ يكى از اين امور عارضى غذاهاى گرم و سرد ( يعنى غذاهائى كه بالقوه گرم و سرد بوده و پس از ورود به بدن ايجاد حرارت و برودت نمايند ) بوده است .
در صفحهء 187 كتاب خلاصة الحكمه در اينباره چنين مىنويسد :
« سوم ملاقات مسخن « 1 » بالقوه « 2 » است مانند استعمال مسخنات غذائيه كه غذائى مسخن تناول نمايند كه بعد فعل و انفعال و تغذيه احداث گرمى در بدن نمايد و ادويه از داخل كه بعد تناول و فعل و انفعال بسبب بقاء صورت نوعيهء آن احداث سخونت نمايد . »
و در صفحهء 188 ضمن بيان عللى كه ايجاد سردى در بدن مىكند چنين مىنويسد :
« دوم ملاقات برودت بالقوه است باستعمال اغذيه و ادويهء بارده از داخل و يا خارج به اضمده « 3 » و اطليه « 4 » و نطولات « 5 » و غيرها . »
از آنچه تاكنون ذكر شد معلوم گرديد كه تأثير نوع مواد غذائى كه امروزه بعنوان اولين شرط از شرايط متابليسم بازال در نظر گرفته مىشود ، مورد توجه كامل پزشكان قديم ايران نيز بوده است .
هامش
( 1 ) - يعنى گرمكننده
( 2 ) - يعنى بطور انرژى پتانسيل و ذخيره
( 3 ) - ضمادها
( 4 ) - ماليدنيها
( 5 ) - حمامهاى مخصوص .