كرده و در اطوار سياست به روش ملوك مشتمل شده ، در اعياد خطبههاى فصيحه در وصف مجاهدات و محاربات او انشاء كرده ، به سمع او مىرسانند و « صله » و « جايزه » مىگيرند .
در مدرس [ ه ] هاى علوى كه او بنا كرده ، چون فنونى از « صرف » و « نحو » و « معانى بيان » و « منطق » و « تفسير » و « فقه » و « حكمت الهى » و « رياضى » و « طبيعى » و « كيميا » و « معادن » و آموختن لغات مدارست مىشود ؛ و علماى متبحّر از اهل آنجا و اطراف در آن مدرس [ ه ] ها اعتكاف جستهاند .
يكى از شعراى قفقاس مىگويد :
نظم
چه بود فتنهء او ، مايهء آسايش ما * يا رب اين فتنه فزون كن ، كه در او مصلحت است
و معلوم مىشود كه اهل « قفقاس » را اعتقاد اين است كه سبب اين ، از پاره [ اى ] تكاليف روسيه معافاند ، كه در قرب جوار داغستان واقعاند ؛ و اين فتنه هنوز روبه تزايد است .
با همهء بىاعتنائى كه دولت روسيه به چنين هنگامها دارند ، باز سالى نمىشود كه 2 كرور خسارت دعواى داغستان را متحمل نشوند .
و بيشتر غلبهء داغستانى ، از قرار تقرير صاحبمنصبهاى روسيّه ، امكنهء سخت داغستان است ؛ و به اين سبب ، مكرّر « ينرال » هاى جنگديده بزرگ ، داعيه دفع اين غائله را درسر گرفتند و سر در معرض خطر گذاشتند ، حاصلى نديدند ، جز اينكه بر استعداد و اسباب داغستانى افزوده شد .
در مذهب داغستانى ، اقوال مختلف مذكور است . و گويا « شاميل » « 1 » و غالب اتباع او شافعى مذهباند .
كسانى كه از « 2 » احوال و اوضاع اين وقت داغستان است كما ينبغى « 3 » مستحضرند ، معتقدند و به رأى العين ديدهاند ، گمان مىكند اين هنگامه دائمى باشد و به هيچ
هامش
( 1 ) . شيخ شامل( Shamil )از رهبران قوم لزگيان( lezghian )كه عليه حكومت مركزى قيام نمود . وى پيرو مذهب و طريقت « نقشبنديه » بود و در سال 1832 م . پس از كشته شدن « قاضى ملامحمد » و بعد از آن « حمزهبك » ، رهبرى قيام را برعهده گرفت و تا سال 1859 م . به شورش بىنتيجهاش ادامه داد و در اين سال مغلوب و دستگير شد .
( 2 ) . در اصل : كسانى كه كسانى كه
( 3 ) . چنانكه شايد ، چنانكه درخور است .