ذكر كيفيت آبادى و جمعيت حاجى ترخان و عمارت اين اوقات حاجى ترخان
در اين سال كه 1851 مسيحى [ و ] 1267 هجرى است ، شهر « حاجى ترخان » با اول دريا 12 فرسخ مسافت دارد ، و واقع است در طرف مشرقى رود « اتل » . و چون شعبات اين رود ، [ در ] همه بلاد « روسيه » متفرق است ، مىتواند گفت كه از اين شهر به جميع شهرهاى « روسيه » و « درياى سياه » و « درياى بالتيك » با كشتى مىتوان سياحت كرد .
قلعهء قديم « 1 » ، به تفصيلى كه ذكر شد ، محكم و معمور بر تپه واقع است و از جهت مشرق متصل است به كليساى اعظم « 2 » و در قلعه ، سكنه شهرى نيست ، جز مستحفظ
هامش
( 1 ) . فدوت كاتف ، جهانگرد و بازرگان روسى ، از آستارا خان به عنوان شهرى بزرگ و پديد آمده از سنگ ياد كرده است . بنا به نوشتهء او ديوار بلند و درازى با برجها و دروازهها در طول ساحل ساخته شده است . اين ديوار با دو حصار ديگر ، قلعهاى را تشكيل دادهاند . روسها اينگونه دژها را كرمل( Kreml )يا كرملين( Kremlin )مىنامند . در قلعه جايگاههاى متعددى براى تيراندازان و نيز محل گمرك ، بازار ، قهوهخانه ، منازلى براى ساكنان ، جاى خاصى براى اسيران ، گروگانها و خانوادههاى آنان وجود داشت . در پايين شهر چادرها ( يورتها ) تاتاران قرار گرفته بود و در پيرامون شهر كوچنشينان نوگاى( Nogay )سكنى داشتند .
قوم نوگاى از اقوام ترك - مغول و قزل اوردا بودند . ( سفرنامه كاتف ، 66 ، 67 ) اكنون نيز در مركز شهر آستارا خان ، قلعه قديمى كه فدوت كاتف از آن ياد كرده ، با ديوارها و بناهاى سنگى كه داراى 8 برج است ، جلب نظر مىكند . تاريخ بناى اين قلعه را سالهاى 987 - 1029 ه . ق . / 1579 - 1620 م . نوشتهاند .
( دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، 339 - 340 ) .
( 2 ) . اين كليساى بزرگ اوسپنسكى( Uspenskii )نام داشته و بناى آن متعلق به سالهاى 1700 - 1710 م .
مىباشد . ( دائرة المعارف بزرگ شوروى ، 2 / 339 ) . ثروتمندان و آنهايى كه از بلاى و با جان سالم بدر برده بودند ، براى آنكه از خشم طبيعت و غضب خداوند بكاهند ، پولهايى مىپردازند تا موجبات بناى كليساى