پيشواى دين مسيحى بود ، او را از قلعه به زير انداخته و جمع كثيرى از « اناث » و « ذكور » اين طايفه در اين فتنه به قتل رسيد .
پس از اين فتنه « چرمىمسىنارو » مأمور شد و چنانچه پيش ذكر يافت ، قلعه و بناهاى شهر را استحكام داد . رواج مذهب « عيسوى » در اين بلد ، قبل از بناى اين قلعه ، از غلبهء ملت « عيسوى » را در اين ديار رواجى نبود ؛ و رجوع « مسيحيان » به « كشيشان » قزان بود .
در سنه 1589 مسيحى ، كه قلعه و ترتيب ابنيهء شهر به اتمام پيوست ، « ايوان چهارم » ، كه يكى از سلاطين « روسيّه » بود ، « فناواسى » نام را كه از علماى ملت « مسيحى » و مردى « مرتاض » بود ، به پيشواى روسيه « حاجى ترخان » و شهر « ترسك » برگماشت ؛ و تا اين عهد ، « روسيّه » در توطن اين « ملك » مردد بودند و غالب ايشان همينكه فصل « صيد ماهى » مىگذشت ، يا كسب معيشت ايشان در شهر ديگر بهتر بود ، مسافرت مىكردند و متوطنين دايمى اين بلد منحصر بود به كسانى كه علاقه تجارتى داشتند ، آن هم بسيار كم ؛ از « ايرانى » قدرى بيشتر بودند .
و سبب اينكه « روسيّه » در رواج ملّت تأمّل داشتند ، ازدحام تتر بود و كثرت آنها .
در سنه 1600 مسيحى ، كه ايل « قلماق » از سمت « خطا » و « ارامنه » از بلاد « روم » ، به اين ملك توطن گرفتند ، نظر به بيگانگى [ اى ] كه با « تتر » و « ايرانى » و اهل مذهب ديگر داشتند ، به « روسيه » پيوستند . و « روسيه » به تعمير « كليساها » و اظهار آئين و مذهب خود برآمده و رؤساى ايشان از روى اطمينان خاطر در جمعآورى قاطبهء « مسيحيّه » جهد كردند .
بعضى گفتهاند « ارامنه روم » كه به اين ديار آمدند ، سبب شدند كه رفع وحشت فيما بين « روسيه » و « تتر » شد ؛ چه آنها را با « اعراب » و جماعت « مسلمين » معاشرتى بود ، و از وضع و طريقهء « مسلمانان » اطلاع داشتند .
به « تدليس » و « تلبيس » مسلمانانى ، اول وهله « 1 » با فرقه وحشى الطبع « تتر » خلطه كرده و به ايشان مىگفتند كه « كليسا » ساختن چه ضرر دارد ؛ براى ايشان « كليسا » است و براى ما « مسجد » .
[ مصراع ]
غرض ز « مسجد » و « ميخانه » ام ، وصال شما است .
هامش
( 1 ) . در اصل : وحله