« كانثرى » مىگويد ، مرا در كوتاه نوشتن احوال اين شهر معاف بداريد ، زيرا در ازمنهء پيش ، كه « جغرافيّون » ما تحديد « ارض » مىكردند ، آثار « آبادى » اين « بلد » چند دانه درخت بود . از اين دو خانه [ اى ] چند در زيرزمين ، مىنمايد كه اين همه مظنونات صحيح باشد و در هر وقت ، مقتضاى عادت خلق آن زمان بانى شهر و اسم و وجه تسميه تغيير كرده باشد .
از « تاريخ نسطور » و ديگر مورخين ، كه در 1554 مسيحى نوشتهاند ، ظاهر مىشود كه اين ديار مدتى مديد در تصرف « ولاد مير بزرگ » بود ، كه در غالب فرق « تاتار » رياست داشت و در يورش « بطى اوف » - كه بعضى او را امير تيمور دانند - اين شهر و نواحى ، با پاره [ اى ] از شهرهاى سواحل « بحر خزر » به حصه « روسيّه » افتاد ، و از آن وقت به بعد ، « تاتاريه » ديگر استيلا به اين بلاد « 1 » هم نرسانيدند .
در اين قول نيز اختلاف است ، بعضى گفتهاند « امير تيمور » اينجا را به حصّهء « روسيّه » نداد ، يكى از خوانين ذى شوكت قبچاق را كه از نسل « آتلا » « 2 » بود ، با حشمى زياد و احتشامى وافر به حراست اين ساحات فرستاد ؛ و خان مزبور ، روزبهروز [ بر ] متصرفات خود مىافزود ، تا اينكه « قزان » ، كه [ در ] 500 ورستى « حاجى ترخان » است ، سرحد و سامان از « روسيه » شد .
« روسيه » از قرب جوار و فرط بىاعتدالى حشم او متوحش شده ، به پادشاه خود ، كه در « مسكو » تختگاه داشت ، شكايت بردند ؛ و چاره [ اى ] نمىشد تا عهد « ايوان چهارم » « 3 » ، از پادشاه « روسيّه » ، كه اقتدار او بىحد شد و « روسيّه » از تطاول « 4 » اتباع خان مزبور آسوده شدند و سلطنت احفاد و نسل « آتلا » نيز روى در « تناقض » گذاشت .
هامش
( 1 ) . در اصل : بلا
( 2 ) . آتيلا( Atilla )، پادشاه قبيله هون( Huns )كه بين سالهاى 406 تا 453 م . مىزيست و از سال 433 م . تا هنگام مرگش و به مدت 20 سال ، بر اين قبيله تركتبار و بربر ( وحشى ) حكومت كرد . وى نام خود را از يكى از خدايان محلى اخذ كرده و آلمانى وى راEtzelو مجارهاEtheleمىنامند .
( 3 ) . ايوان چهارم( Ivan IV Vasilyevich )ملقب به ايوان مخوف ( 1530 - 1584 م . ) ، شاهزاده بزرگ مسكو ( 1533 - 1584 م . ) و نخستين تزار روسيه ( 1547 - 1584 م . ) . وى فرزند ارشد واسيلى سوم از همسر دومش النا گلينسكايا( Glinskaya )بود ، كه پس از مرگ پدر در 1533 م . در حالىكه تنها 3 سال داشت ، به عنوان پرنس شناخته شد و تا 1538 م . تحت حمايت مادرش به سلطنت پرداخت . وى در 1557 م . نبردهاى بزرگ را با قدرتهاى زمان آغاز كرد و پيروزىها و شكستهايى در اين جنگهاى خونين و بىثمر به دست آورد . اين ديكتاتور خونآشام در سن 51 سالگى درگذشت .
( 4 ) . گستاخى ، گردنكشى ، درازدستى .