« محمد على پاشا » ، بااينكه بيشتر اوقات او صرف ترتيب « سپاه » و محاربهء « بحر » و « بر » بود ، در ترويج « حرفهها » و « صنعتها » و « نشر علوم » ، كه همه مورث آبادى مملكت است ، مهارتى سخت داشت .
در « مصر » ، مدرس [ ه ] ها بنا كرد . تدريس علوم عربيه و تحصيل صنعتهاى « غريبه » كه در هيچ بلد متداول نبود . همچنين اعمال « حربيّه » ، همه در مدرسهها مىشود ؛ و در زمان او زمينى در « مصر » و اطراف لميزرع نماند ، و خلق كثير در پى تحصيل هنر افتادند .
اعراب « برّى » كه مطيع احدى نمىشدند ، به اطاعت آمدند . بر قبايل « وهابى » و « عنزه » ، كه هيچكس دست نيافت ، او مستولى شد و آداب به آنها تعليم مىكرد . و در همهء بلاد متصرفهء خود « نظام » و « قواعدى » گذاشت ، كه هيچوقت متداول نبود .
بهتر و بزرگترين مدرس [ ه ] هاى « مصر » ، كه او بنا كرده ، مدرسهء طرّه است كه علوم « رياضى » از « حساب » و « هندسه » و « جبر » و « مقابله » و « علوم » و « آداب حرب » و « جغرافيا » و « لغات فرنگ و فارس » و « السنهء اهل مشرق » در آن آموخته مىشود .
و مدرسه ابى زعيل ، كه در او « طب بشرى » و « بيطرى » « 1 » و « كيميا » و تميز طبيعت نباتات ادويه تعليم مىگيرند .
غير [ از ] اينها ، مدرسهء ديگر هم ساخته شده [ است ] .
ديانت مصريّين « اسلام » و « نصارى » و « يهود » و « قبطى » است .
زمين « مصر » از زمينهاى عجيبهء دنيا است و آثار غريبه [ در ] آنجا بسيار است ، از جمله « گنبد هرمان » « 2 » و هياكل و تمثالات آنجا از غايت اشتهار ، محتاج وصف نيست .
آب « نيل » « 3 » در ساحات « مصر » زراعت مىرود و زيادتى آن به درياى شور مىريزد .
منبع اين آب را از كوههاى « حبش » مىدانند ، و چنان عظيم است كه در جاهاى « عريض » و « عميق » آن نهنگ ديده شده [ است ] .
از وفور زراعات « مصر » و هر قسم « حاصل » آنجا كه به اطراف عالم مىبرند ، « مصر » را « امّ الدنيا » ناميدهاند .
حالت حكم اين سلطنت ، شبيه [ به ] سلطنت « آل عثمان » است .
هامش
( 1 ) . دامپزشكى .
( 2 ) . اهرام سهگانه ( ثلاثه ) .
( 3 ) . نيل( Nile )، رودى است در شمال شرقى افريقا ، كه از درياچه ويكتوريا در افريقاى مركزى سرچشمه گرفته و پس از عبور از اوگاندا ، سودان و مصر به درياى مديترانه مىريزد . اين رود 5584 كيلومتر طول دارد و از اين نظر درازترين رود جهان محسوب مىگردد . مصريان ، نيل را هديه خداوند مىدانند و بيش از 99 % مردم اين كشور در اطراف اين رود و دلتاى آن زندگى مىكنند .