« باروت » و « توتون » و « كاغذ » و غيره [ را ] به خرطوم آورده ، مبادله با امتعه افريك كرده و مىكنند . « 1 »
در زمان محمد على پاشاى مرحوم ، كه شهر خرطوم هنوز چندان آباد نشده بود ، معامله تجاريه ساليانهء اين بلد 000 ، 300 تومان بوده [ است ] . در زمان ابراهيم و عباس پاشاها به 4 كرور تومان رسيده ، بعد از افتتاح كانال « 2 » سويس « 3 » بنابه روايات روزنامهها به 40 كرور تومان پيوسته است .
در زمان محمد على پاشا يك « اردب » « 4 » يعنى يك كيل مصرى ، كه تقريبا به 100 كيلوگرم « 5 » وزن دارد ، ذرّت را در سودان به قيمت 30 شاهى خريده بود ، آورده ، به 000 ، 15 دينار مىفروختند .
باعث اين فرق ، مصارف نقليه بود ؛ اگرچه با كشتى از نيل حملونقل مىكردند ، ولى بعد مسافت باز باعث مخارج كثيره مىشد و مىشود .
تاريخ بناى شهر خرطوم 1241 هجرى است .
فقير در تاريخ 1271 [ ه . ق . ] كه بالايجاب « 6 » به خرطوم رفته بود ، چنين پنداشت كه يكى از شهرهاى قديم و مشهور مصر است .
غير از سودانىها ، از خطّه مصريّه ، انبوهى از « ترك » و « عرب » و « روم » و « قبط » و « يهود » هجرت كرده ، عدّهء ساكنين شهر را به 000 ، 35 رسانيدهاند .
غير از ملّت « قبط » ، براى ملّتى غير مسلم معبدى نساختهاند .
اگرچه اطراف شهر را به واسطهء « سور » و « قلعه » و « استحكامات مسلسله » محافظه و از هجوم مدافعه نكردهاند ، ولى به جهت 5000 نفر قشون ساخلو ، سربازخانهها ساخته و « مريضخانه » و « انبارها » و « ارگ حكومت » و « گمركخانه » و « دفترخانه » و غيره هم به وجود آوردهاند .
هيچوقت شهر خرطوم از 3000 الى 5000 نفر ساخلو « 7 » خالى نبوده است .
اگرچه خانههاى شهر را از خشت خام ساختهاند ، ولى چون در اطراف هر خانه باغى قرار داده و در آنها درختان باردار مخصوص به آفريك را كاشتهاند ، از آن جهت عيوبات منظرهء شهر مستور مانده ، به انظار مسافرين شهر دلربايى مىآيد .
هامش
( 1 ) . در اصل : مىكند
( 2 ) . در اصل : كنال
( 3 ) . در اصل : سويش
( 4 ) . اردب( ardab )از يونانىartabeو سريانىardebaاخذ شده و پيمانهاى برابر با 24 « صاع » و 64 « من » مىباشد .
( 5 ) . در اصل : كيلوگرام
( 6 ) . از روى لزوم و وجوب .
( 7 ) . پادگان .