چون مقصود اصلى ما مختصر اطلاعى از سودان مصر دادن است ، لهذا در اين مطلب از ساير مواقع سياهپوستان اطلاعى نخواهيم داد .
سودان
اگر مىخواهيد كه به جهت خطّه سودانيّه حدّ و سدّ صحيحى قرار دهيم ، ممكن نيست ، چه در ميان دشت و صحرا و ريگستانهاى وسيع افريك به جهت جايى حدّى قرار دادن مماثل در جوّ آسمان و يا درياى محيط اعظم « 1 » حدودى را تحديد و تخطيط نمودن است .
با اين جمله مىگويند كه حدود خطّه سودانيّه مصريّه در شرق به درياى احمر و در شمال به بلاد نوبيه و در غرب به صحراى كبير و در جنوب به حبشستان منتهى مىشود .
اين حدود را كه معين نموديم ، همان « 2 » حدود طبيعيّهاى است كه در ميان ريگستان و صحارى افريك معيّن نمودنش مقدور است .
و همچنين تقسيمات « داخليه » و « ملكيه » خطّه مذكوره را هم تعيين نمودن ممكن نيست ، زيرا كه حكومت خديويه هيچوقت در اين خطّه يك تقسيم صحيحى نكرده و اين عمل را به عهدهء حكام سودان كه در هرماه يك نفر از قاهره به جهت سودان معيّن گرديده و فرستاده بود ، محوّل مىكرد .
از اين جهت احدى نمىتواند كه بگويند خطه سودانيه عبارت از چند « ولايت » و « محال » و « بلوك » و غيره است و به صحّت بيان نمايد .
اگرچه در چنين « صحارى » و « ريگستان » كه اغلب اهالى آن « خانهبردوش » و « باديهپيما » است ، تحرير نفوس مقدور نيست ، ولى مىتوانيم گفت كه مقدار نفوس كه نزديك به صحيح باشد ، از 5 كرور « 3 » نفوس اگر زياد نباشد ، كمتر نيست .
اسامى صحيحه « قصبات » و « قرا » و « مواقع » را در خطّه سودانيه غير از بعض نقاط معين نمودن ، در تحت امكان نيست . چه ، امروز طايفه [ اى ] از اعراب بسيار در فلان جا ساكن [ بوده ] ، از « گل » و « نى » بعض خانههاى هرمى شكل ساخته و اسمى هم معين مىنمايد .
بعد از مدّت اندكى ، يا از تكاليف حكومت به ستوه آمده و يا از ظهور واقعه [ اى ]
هامش
( 1 ) . اقيانوس آرام ( كبير ) .
( 2 ) . در اصل : همآن
( 3 ) . هر كرور 000 ، 500 نفر است ، پس جمعيت آن حد اقل 000 ، 500 ، 2 نفر بوده است .