حقيقى تقريبا بهقدر وسعت صحراى كبير است ؛ يعنى سطح صحراى كبير معادل 4800 كيلومتر طول است در 2000 كيلومتر عرض . و سودان حقيقى هم همينقدرها وسعت دارد .
و بايد گفت ممالك وسيعه صحراى كبير و سودان از حدود مغربى مصر و نوبه و حبشه بهطور انحراف امتداد يافته ، تا منتهى مىشود به درياى محيط اتلانتيك « 1 » ، كه تقريبا امتداد سودان و امتداد صحرا شبيه است به دو خط متوازى چيزى كه هست اراضى سودان به ارتفاع اراضى صحرا نيست و بر خلاف صحرا ، هيچ رودخانه [ اى ] ندارد . و گاهى كه از نزول باران سيلى جارى مىشود ، پس از انقطاع سيل ، بلافاصله رمل به اعانت باد مجراى سيل را محو مىنمايد .
سودان چندين رودخانه و يك شط عظيم دارد كه اراضى آن را مشروب و حاصلخيز مىسازد و شط عظيم سودان موسوم به نيجر ( نيژو ) مىباشد و منبع و سرچشمهء آن در جبال واقعه در طرف جنوب صحراى كبير است ، در جايى كه 1638 قدم ارتفاع دارد .
اين شط گاهى به طرف مشرق و گاهى رو به مغرب و زمانى به جانب جنوب جريان دارد و منقسم به چندين شعبه شده ، شعبهء بزرگتر از همه به درياى محيط اتلانتيك مىريزد .
شط نيجر را نيل سودان و سياهان گويند و مانند نيل مصر در بعضى جاها جريان دارد كه هيچيك از سياحان از آنجاها خبردار نيستند و در مصب خود در خليج گينه دلتايى تشكيل مىدهد كه نه تنها از دلتاى نيل بزرگتر است ، بلكه دلتاى رودخانه گنگ ( گانژ ) هندوستان هم از آنجا كوچكتر مىباشد .
تا 30 سال قبل صبب « 2 » و دره رودخانه نيجر به كلى مجهول [ بوده ] و از وضع آن به كلّى بىخبر بودند ، مگر قليل اماكنى از قبيل مونگ پارك و كانكان و وامانا و بامبارّا و بوره و بيرو و چند جاى مختصر ديگر را نيز ديده بودند ؛ ليكن بعدها اقدام مسافرين خيلى از مجهولات 30 سال قبل را معلوم و منكشف ساخته است .
[ مردم سودان ]
تعيين جمعيت و تعداد نفوس سودان ممكن نيست ، اما سكنه [ آن ] سياهاناند ، از
هامش
( 1 ) . اقيانوس اطلس .
( 2 ) . صبب( Sabab )، شيفتگى ؛ راستاى فرود رودخانه ، شيب ، سرازيرى .