« دندان فيل » « 1 » به توسط حكمران « خرطوم » به حكومت « مصر » بپردازد ؛ [ و ] هر قنطارى 14 من و نيم به وزن « ايران » است . و در شهرهاى كوچك شرقى ، كه « بحر ابيض » « 2 » مىباشد ، با دو بندر كه يكى « مسوّا « 3 » » و ديگرى « سواكن » « 4 » موسوم است .
از عساكر « مصرى » در هرجا بهقدر كفاف هر محل صيانت « 5 » داشتند و در قصبههاى غربى كه « بحر احمر » باشد ، نيز عساكر به قدرت ضرورت بودند .
و اين « بحر ابيض » و « احمر » در « خرطوم » اتصال پيدا مىكند و « نيل مبارك » مىمانند و آن آب به « مصر » مىآيد .
در ابتداى حكومت خديو « مصر » ، كه مسمى به « اسماعيل پاشا » « 6 » مىباشد ، « زبير عبد الرحمن پاشا » ، كه از رؤساى قبيله « سودان » است ، كه از حكومت « مصر » ، حكمران خرطوم بود ، با حكومت « مصر » ياغى و طاغى « 7 » گرديد ، از حكومت « مصر » ، « رئوف پاشا » « 8 » را به سردارى مأمور نمود با سوار و پياده و توپخانهء مصرى ، روبه جانب « سودان » روانه شد .
با كفايت و درايت مفطوره « 9 » « رئوف پاشا « 10 » » ، بعد از چند فقره محاربه و منازعه و اتلاف لشكر زياد ، « زبير پاشا » را دستگير نموده ، شرقى و غربى « خرطوم » را به صورت امنيت بيرون آورده ، « زبير پاشا » را با اهلوعيال و تبعه ، بهطور اسارت و مغلوبيت ،
هامش
( 1 ) . « دندان فيلى را كه اين بنده به رأى العين مشاهده كردم ، 3 متر ( در اصل : مطر ) طول و 60 سانتىمتر ( در اصل : سنتى ) كه از نيم متر ( در اصل : مطر ) زيادتر است ، قطر دارد . اين چيزى است كه ديده شده . » ( حاشيه مؤلف )
( 2 ) . بحر ابيض يا درياى سفيد ، نام ديگر درياى مديترانه است ؛ اما در اينجا ظاهرا مراد مؤلف نيل سفيد مىباشد .
( 3 ) . مسوا( Massawa )بندرى قديمى كه امروزه( Mits ? iwa )( مصوع ) ناميده مىشود و از شهرهاى جمهورى اريتره( Eritrea )بهشمار مىآيد ، در قرن نوزدهم ميلادى ، جزئى از سودان بوده است . اين بندر در ساحل درياى سرخ و در 64 كيلومترى ( 40 مايلى ) آسمارا( Asmara )پايتخت اريتره قرار دارد . اين شهر در سال 2005 م . 098 ، 39 نفر جمعيت داشته است .
( 4 ) . سواكن( Sawakin )بندرى است در ساحل درياى سرخ ( بحر احمر ) ، كه دومين بندر سودان تلقى مىگردد و تقريبا روبروى بندر جده عربستان سعودى است .
( 5 ) . حفظ ، نگاهدارى .
( 6 ) . اسماعيل پاشا ، خديو مصر ، كه در سال 1830 م . در قاهره به دنيا آمد و از سال 1863 تا 1879 م . به مدت 16 سال سلطنت كرد و سرانجام در سن 65 سالگى در 1895 م . درگذشت . در زمان پادشاهى وى كانال سوئز در سال 1869 م . حفر گرديد . او خزانه مصر را ورشكست كرد و ناچار در سال 1879 م . مستعفى شد .
( فرهنگ فارسى معين ، 5 / 3974 ) .
( 7 ) . طاغى( taqi )، طغيانكننده ، سركش ، ستمكار .
( 8 ) . در اصل : رؤف
( 9 ) . مفطوره( maftureh )، آفريده شده ، فطرى .
( 10 ) . در اصل : رؤف