چيزى كه باعث حيرت و شگفتى است ، سرعت عمل دستگاه ديپلماسى آن زمان ، يعنى حدود 130 سال پيش ايران ، در بررسى ميدانى - و نه اتكاى محض به نوشتههاى روزنامههاى عربى و اروپايى - يك واقعه معاصر سياسى مهم ، حتى در فاصلهاى چند هزار كيلومترى از ايران و در سرزمينهاى ناشناخته افريقايى است ؛ كه از اين منظر قابل تحسين و احترام مىباشد .
اين سفرنامه ، در هرصورت ، نخستين سفرنامه به زبان فارسى و درباره اين كشور افريقايى است .
نسخهشناسى
اين كتاب ، از چهار نسخه خطى تشكيل مىگردد :
1 . سفرنامه مصر و ترجمه حال متمهدى . گزارش سفر كارمند وزارت خارجه ايران به مصر و سودان ، در روزگار ناصر الدين شاه ، كه گاه سياحتنامه و ترجمه حال متمهدى يا ترجمه حال ( احوال ) محمد متمهدى خوانده مىشود .
نسخه منحصربهفرد آن به شماره رديف 241 و شماره دفتر ( اموالى 828 ) در كتابخانه كاخ گلستان تهران نگهدارى مىشود . قطع آن وزيرى ( نيمورقى ) 21 * 33 سانتىمتر ، كاغذ فرنگى نباتىرنگ نشان شير و خورشيد ايران ، خط شكسته نستعليق ( تحرير ) خوب ، پشت صفحه اول سجع امهار معموله و متداوله كتابخانه است و در پيشانى صفحه اول به خط ناصر الدين شاه قاجار چنين رقم يافته است : « تماما ملاحظه شد . »
صفحات ساده و بدون تزيين ، 18 صفحه 19 سطرى ، به خط مؤلف ناشناس ، جلد مقواى روكش اطلس سبز چمنى ، اندرون جلد كاغذ بنفشرنگ ابره مىباشد .
4 تصوير و يك نقشه هم دارد . « 1 »
2 . نامه متمهدى . چهارنامه مهدى سودانى ( متمهدى ) ، به ترجمه سيد عبد المطلب اديب كاشانى ، كه به شماره 1395 / ف در كتابخانه ملى ايران نگهدارى شده و به خط مترجم است .
خط شكسته نستعليق ، به تاريخ 1301 ه . ق ، ساده ، صحافى شده ؛ جلد تيماج قرمز ، مقوايى ، جديد ، در اندازه 5 / 13 * 5 / 21 سانتىمتر ؛ كاغذ فرنگى ( آبى ) در اندازه 0 / 8 * 5 / 14 سانتىمتر . كتاب در 6 برگ 14 سطر كامل نگارش يافته « 2 » است .
هامش
( 1 ) . فهرست كتابخانه سلطنتى ، بدرى آتاباى ، 565 - 567 ؛ فهرستواره كتابهاى فارسى ، 1 / 124 .
( 2 ) . فهرست كتب خطى كتابخانه ملى ، 3 / 456 .